تماس با ما

سايتهاي ديگر

سياسي

صوتي

بيانيه

کارگري

صفحه نخست

July 02, 2013

Qhq.mm22@gmail.com
ما نیز زنده گی را دوست داریم
آن گاه که برای مان میسر باشد......محمود درویش

درآمد.

انقلاب نیمه تمام جاری در مصر مانسته گی شگفت ناکی به انقلاب نیمه تمام یا شکست خورده ی بهمن 57 ایران دارد.چندان که می توان سقوط حسنی مبارک را با سقوط شاه مقایسه کرد و عروج جریان اخوان المسلمین را به قدرت یابی تلفیقی از نهضت آزادی با گروه های موتلفه و بازار و اسلامیون سنتی شبیه دانست و با یک قیاس دیگر واندکی تسامح خیزش توده یی فی الحال علیه دولت محمد مرسی را به نوعی در ماجراهای خرداد 60 و شورش علیه خلف وعده ها ی حاکمیت ردیابی کرد. یک سال پس از انقلاب نان و آزادی زحمت کشان مصری؛ دولت اخوانی نه فقط به وعده های انتخاباتی خود عمل نکرده است بل که اساسا در مسیر دولت پروامپریالیستی حسنی مبارک به دست آوردهای انقلاب یورش برده است. تعرض دولت اسلامی سرمایه سالار اخوانی علیه آزادی زنان و گسترش فساد و ارتشا و فقیرتر شدن کارگران و زحمت کشان در کنار قطب بندی های ایده ئولوژیک به یک خشم عمومی در میان آزادی خواهان مصری دامن زده است. در طول یک سال گذشته قطع مداوم برق و آب، افول استاندارهای زنده گی، کمبود سوخت، افزایش بهای مواد غذایی،وابسته گی شدید مردم به نان یارانه یی و کاهش 15 درصدی ارزش پوند(پول ملی مصر) در برابر دلار آمریکا و افزایش چشمگیر جرم و جنایت و ناامنی اوضاع به شدت بحرانی و وخیمی در مصر حاکم کرده است. به همین سبب نیز نتایج نظرسنجی مرکز تحقیقات افکار عمومی مصر(بصیره) میزان کاهش محبوبیت محمد مرسی را از 78 درصد(طی صد روز اول زمامداری) به 22 درصد در شرایط کنونی اعلام کرده است. به گفته ی محمد مرسی در طول سال گذشته بیش از 4900 اعتصاب کارگری صورت بسته است. این آمار از یک سو نمایان گر شدت نارضایتی طبقه ی کارگر مصر است و از سوی دیگر نشان می دهد که دولت نتوانسته به نیازهای اولیه ی کارگران و زحمت کشان پاسخ گوید. مضاف به این که از همین آمار می توان به انسجام جنبش کارگری مصر پی برد و از تظاهرات میلیونی روزهای اخیر(جون و اوایل جولای 2013) رازگشایی کرد. این رادیکالیسم خیره کننده یی که علیه دولت حاکم در جوش و خروش است نمی تواند بدون پشتیبانی طبقه ی کارگر مصر تا این درجه ادامه و تعمیق یابد.
باری در مورد خیزش‌های توده یی به طور کلی در آفریقا و مشخصا در مصر پیش از این به تفصیل نوشته‌ایم. در آن مقالات و گفت و گوها تلاش نگارنده بر این پایه استوار بوده است که به استناد آمار و اطلاعات دقیق دلائل این جنبش های اجتماعی را تجزیه و تحلیل کند و دو مولفه ی لحظه ی حال و افق انقلاب های نیمه تمام منطقه را به پشتوانه ی اوضاع اقتصادی سیاسی آن‌ها ترسیم نماید. تا آن جا که حافظه ی مخدوش ام یاری می دهد عنوان بخشی از آن مقالات بدین قرار است:
* مصر در آستانه ی دو راهی سوسیالیسم یا بربریت. 21 بهمن 1389/ 10 فوریه 2011
* ایران و مصر... ولی افتاد مشکل ها. 26 بهمن 1389/ 15 فوریه 2011
* امکان‌یابی مکان دفن نئولیبرالیسم -4. بحران کاپیتالیستی از آفریقای شمالی تا خاورمیانه. 5 اسفند 1389/ 24 فوریه 2011
* جنگ امپریالیستی در لیبی. 4 فروردین 1390/ 24 مارس 2011
* انقلاب عراق بسترساز مرگ ناسیونالیسم کرد. 16 فروردین 1390/ 5 آوریل 2011
* خانه ام ابری ست... بخش اول. 29 مرداد 1390/ 20 اوت 2011
* دوران نان، طغیان کار، غلیان آزادی، مصاحبه یی مبسوط با مجله ی آرش 107
مقالات و مقولات دیگر را علی‌الحساب به یاد ندارم، باری در مجموعه ی این نوشته ها به اندازه ی توان نویسنده، ابعاد گوناگون اقتصادی، سیاسی، فرهنگی این کشورهای بحران زده ارزیابی شده است و گرایش های مختلف اپوزیسیون در کنار روند خیزش توده یی با تاکید بر موقعیت جنبش کارگری و چپ مورد بررسی قرار گرفته است. در نتیجه آن چه درمقالات و مصاحبه ی پیش نوشته مطرح شده، به زعم من کماکان به اعتبار و قوت خود باقی ست. اما انگیزه ی ما از ورود مجدد به خیزش توده یی مردم مصر ارزیابی زمینه های عروج اسلام گرایان اخوانی و تحلیل دقیق اوضاع جاری است.

مانسته گی دو انقلاب
به مهر 1357 تهران و هر شهرستان ملتهب دیگر ایران می رویم . بعد از کشتار 17 شهریور، انقلاب ایران به اعتبار اعتصاب همه جانبه ی کارگران نفت، خیز بلندی به سوی پیروزی برداشته است. مهدی بازرگان و حاج مانیان و یکی دو نفر دیگر که تجربه یی در مساله ی نفت دارند به تکاپو می افتند. رژیم پهلوی یکه خورده و در آستانه ی شنیدن صدای انقلاب مردم است. شوراهای کارگری رادیکال به تدریج در حال شکل‌گیری هستند. اگر نبض انقلاب در تظاهرات خیابانی می زند، باری مغز و فرماندهی آن در کارخانه‌ها فعال شده است. می توان تصور کرد با اعتصاب کارگران نفت رژیم شاه در تنگنایی کم مانند قرار گرفته و هر آینه آماده ی امتیازدهی به هر اپوزیسیونی است که زور و توان و امکاناتش از بقیه بیشتر باشد و به عبارت روشن تر اپوزیسیونی متشکل و نیرومند و هژمون بر جنبش انقلابی مردم ایران. نهضت آزادی و جبهه ی ملی با انقلاب و سیل و "خشونت" به شدت مخالف اند. آنان چترها را در پائیز بی باران و در عین حال آسمان پر رعد تهران گشوده اند. باران و نه انقلاب.........مردم به تدریج با نام های سیاسی جدیدآشنا می-شوند. مهدی بازرگان، کریم سنجانی، شایگان، صدیقی و علی شریعتی از چند سال پیش به اعتبار فعالیت آزادانه ی حسینیه ی ارشاد و تا حدودی نهضت آزادی و جبهه ی ملی به میان طیف ویژه یی از نخبه گان جامعه رفته اند.آیت الله مطهری و مفتح و باهنر و بهشتی و خاتمی چندان سیاست ورز نیستند و ترجیح می دهند به جای حمله به امپریالیسم و چهر ه ی دست نشانده اش "روش نقد رئالیسم" و "داستان راستان" و کتاب های درسی بنویسند و در دانشگاه و حوزه درس بدهند و در مرکز اسلامی هامبورگ فعالیت کنند. از جمع روحانیان آیت الله طالقانی و آیت الله منتظری در بند با مواضعی نزدیک به سازمان مجاهدین خلق و آیت اله خمینی (در نجف) شناخته می‌شوند. چپ ها طبق معمول قربانی سفره های سور و عزا شده اند. تقریباً همه ی اعضای برجسته ی سچفخا – از پویان و احمدزاده و صفایی تا جزنی و اشرف – به صور مختلف قتل عام شده اند. رهبری سازمان مجاهدین خلق ایضاً. مرکزیت تبعیدی و خوش-نشین حزب توده منتظر تصمیم "رفیق برژنف" و کرملین. تا چه شود؟ اگر در مهرماه 57 از مقابل دانشگاه تهران تا هر میدان و گوشه و خیابان دیگری از هر شهروندی با هر درجه یی از آگاهی سوال می شد که "به نظر شما پس از سقوط شاه اولین رئیس جمهور ایران چه کسی خواهد بود؟"گمان نمی کنم حتا یک نفر هم به نام ابوالحسن بنی‌صدر می رسید. حالا امثال صادق قطب زاده و ابراهیم یزدی و صباغیان و حاج سید جوادی و طباطبایی و نزیه و مدنی و حسن حبیبی و جلال الدین فارسی و غیره که در هیچ مخیله یی نمی گنجیدند. حتا به ذهن روحانیانی مثل آیت الله بهشتی که می-کوشیدند جریان مذهبی را بر انقلاب هژمون کنند. کما این که اگر در زد و خوردهای 20 تا 22 بهمن کسی می‌گفت ژنرال ازهاری یا جمشید آموزگار در انتخابات آینده ی ریاست جمهوی ایران یکی از دو نامزد پیروز و راه یافته به دور دوم خواهند بود، طرف را یک راست به دارالمجانین می فرستادند.
از قرار انقلاب مصر نیز تکرار همان جریان آشنا و پیش گفته است. 28 ماه پیش وقتی که خیزش توده یی زحمت کشان مصری تحت لوای نان ـ آزادی شروع شد، اگر کسی از یک به یک جمعیت انبوه گرد آمده در میدان التحریر می پرسید:
"محمد مرسی کیست؟" با چهره یی مبهوت و هاج و واج مواجه می شد. همه ی شهرت و پایگاه سیاسی مرسی به عنوان رهبر حزب و نماینده ی مجلس در میان یک جماعت خاص اخوانی خلاصه و خلاص می شد. و یا اگر تحلیل‌گری در یک رسانه می نوشت که بعد از سقوط دولت حسنی مبارک، مردم معترض احمد شفیق را به دور دوم انتخابات ریاست جمهوری خواهند فرستاد، خواننده گان آن تحلیل به عقل سلیم نویسنده شک می بردند. اما همه ی این ها واقعیت است. اگر بخواهیم انتخابات سال گذشته ی مصر و عروج اخوان و مرسی را با شرایط مشابه در ایران مانسته سازیم، به این گزینه ها می رسیم. هاشمی رفسنجانی یا محمد خاتمی و یا حسن روحانی به عنوان نماینده ی اسلام متعادل و میانه و پرو غرب به جای محمد مرسی. رضا پهلوی تنها آلترناتیو بازمانده از رژیم ضد انقلاب گذشته مابه ازای احمد شفیق.

انقلاب نان و آزادی
انقلاب 25 ژانویه ی مردم مصر بر بستر موجی از نارضایتی توده یی شکل بست. این نارضایتی ها که از اواسط دوران حکومت حسنی مبارک آغاز شده بود، به طور مشخص نئولیبرالیزه کردن اقتصاد سیاسی مصر را هدف گرفته بود. گسترش و تعمیق فساد و فقر و فلاکت و بی‌کاری از سه دهه ی پیش اعتراضات همه جانبه یی را (شورش گرسنه گان) دامن زده بود. آن چه در مصر حاکم شده بود، دستورات دیکته شده ی صندوق بین المللی پول بود که از زمان دولت سازنده گی در ایران نیز (تحت عنوان طرح تعدیل) آغاز شده و با عروج دولت نئولیبرال احمدی نژاد سرعت خارق العاده یی به خود گرفته است. مقایسه ی آمارهای خط فقر، نرخ تورم، بی کاری، فساد، فحشا، خصوصی‌سازی و... حتا ایران امروز را در وضعی به مراتب وخیم تر از دوران حسنی مبارک نشان می دهد. (در مورد این آمارها می توانید به مقالات پیش گفته در ابتدای همین نوشته مراجعه کنید) به این ترتیب توده های معترض مصر برای نان و آزادی وارد میدان شدند. از سوی دیگر جنبش کارگری مصر نیز – که پیش از آغاز خیزش توده یی پرچم‌دار مبارزات گسترده علیه کل نظام سرمایه-داری حسنی مبارک بود – با وجود ده‌ها اتحادیه و سندیکای رزمنده به میدان آمد و بدین ترتیب حاکمیت مصر در آستانه ی سقوط قرار گرفت.
آن الکساندر در مقاله ی "دینامیسم های موج اعتصاب" ضمن اشاره به انقلاب مصر "به مثابه ی قیامی هم علیه نئولیبرالیسم و هم اقتدارگرایی" از سه مرحله "در رشد و توسعه ی مبارزات کارگری بین ماه های فوریه و اکتبر 2011" سخن می‌گوید:
« رشد و تحکیم سازمان های کارگری هم در داخل و هم بین محل های کار جدا از هم، طی ماه مارس تا آگوست، زمینه یی را برای اعتصابات توده یی ماه سپتامیر و اکتبر فراهم کرد. در همین دوره، تغییرات مهمی نیز در آگاهی کارگران به وقع پیوست، هم چنان که تمرکز اعتراضات کارگران در محل های کارشان از "مبارک حقیر" به روسا و اعضای ارشد نهادهای دولتی تغییر جهت داد. موج اعتصاب ماه سپتامیر تغییر عظیمی را هم در سازماندهی مستقل و هم در آگاهی کارگران مصر نشان داد. تنها آن ماه در حدود 500 هزار کارگر در اعتصابات و اعتراضات شرکت جستند، رقمی که به مراتب از شش ماه پیش از آن بیشتر بود. در حالی که تعداد شرکت کننده گان محتملاً کمتر از ماه فوریه بود. اما اهمیت اعتصابات ماه سپتامبر از آن جاست که [جنبش کارگری] در حال تغییر کیفی به سوی هماهنگی کشوری و اعتصابات وسیع قرار داشت. مهم ترین این وقایع، اعتصاب کشوری معلمان بود. اما دیگر اعتصابات هم‌آهنگ و وسیع، شامل اعتصاب منطقه یی کارگران تصفیه شکر و اعتصاب و اعتراض کشوری کارگران پُست بود. این تغییر چشم گیر بر حسب میزان هم‌آهنگی میان محل های کار، تغییر مهم دیگری نیز به دنبال داشت. این اعتصابات توده یی بودند که مطالبات اجتماعی عمومی را همراه با درجه یی از هدف مشترک که در نوع خود چالشی سهمگین برای شورای حاکم نظامی به وجود آورد، بیان می کردند. علاوه بر این اعتصاب معلمان که 250 هزار تا 500 هزار اعتصابی را بسیج کرد به صراحت خواستار استعفای وزیر آموزش و پرورش گماشته مبارک شد. و دیگر اعتصابات از قبیل اعتصاب کارگران حمل و نقل عمومی شروع به طرح مطالبات مشابهی کردند.
در طی این سه مرحله، ارتباط میان جنبه های دموکراتیک و اجتماعی انقلاب به طرق مختلف پیکربندی شد. اعتصابات توده یی ماه فوریه چه پیش و چه پس از سقوط مبارک، به طور اساسی تاثیر مشابهی بر رژیم گذاشتند. مقیاس بسیار وسیع اعتصابات و اعتراضات عمدتاً ناهماهنگ کارگری، تاثیر قدرت مند "مختل کننده" یی در نظم دولت داشت و جدا کردن بقیه ی جامعه از اعتراضات توده یی درمیدان التحریر و نقاط دیگر را ناممکن ساخت.»
در همین برهه مشاهدات عینی کالینیکوس از جامعه ی انقلابی مصر روایت آن الکساندر را تائید و تصویب می کرد. خوش بینی یا ساده‌لوحی نبود. طبقه ی کارگر مصر به میدان آمده و- مانند کارگران اعتصابی نفت ایران -دولت حسنی مبارک را فلج کرده بود. انقلاب رو به پیش بود و مرحله به مرحله رادیکالیزه تر می شد. پیشرفت انقلابی که هژمونی آن را طبقه ی کارگر آگاه و متشکل و رو به تحزب به دست می گرفت، می توانست:
• کل حکومت سرمایه داری مصر را درهم بشکند.
• دست امپریالیسم آمریکا و صهیونیسم را از مصر قطع کند.
• جریان های ارتجاعی اخوان المسلمین و لیبرال ها و ته‌مانده گان حکومت حسنی مبارک را کنار بزند.
• جریان های انقلابی و کارگری در منطقه و کشورهای بحران زده را تقویت کند و راه جدیدی را برای طبقه ی کارگر تونس و الجزایر و یمن و لیبی و سوریه و عراق - حتا عربستان و بحرین – بگشاید و...
• دخالت مستقیم دولت آمریکا همه ی این روند را موقتا کند کرد تا این که بار دیگر در اواخر ماه ژوئن 2013 و روزهای حال (جولای) بار دیگر مردم مصر جوش آوردند.

سال گذشته در چنین مواقعی امپریالیست های حقوق بشری به موقع وارد صحنه شدند و انقلاب نان و آزادی را به سمت "دموکراسی" و "انتخابات آزاد" مصارده کردند. حسنی مبارک - مانند محمدرضا پهلوی - عنصری گوش به فرمان بود. درست مثل ژنرال طنطاوی و همتایش قره باغی. دخالت مستقیم آمریکا و متحدانش (عربستان، قطر، ترکیه) در مصادره ی انقلاب مصر اظهر من الشمس است. وقتی که رجب طیب اردوغان در میدان تحریر قاهره مانند فرماندهان فاتح جنگ های صلیبی بر دوش پیاده نظام اخوان المسلمین شعارهای تند و توخالی ضد اسرائیلی‌اش را تکرار کرد، پرده های نمایش کنار رفته بود. حسنی مبارک رفت تا نظام سرمایه داری مصر با همه ی امکانات سرکوب (دولت) باقی بماند. ارتش آمریکایی مصر با حمایت آمریکا به سرکوب و عقب راندن جنبش کارگری مصر پرداخت. فرصت و فضا برای یارگیری و تقویت اخوان المسلمین مثل هلو در گلو مهیا شد. تا آن جا که حماس هم از دمشق به قاهره رفت و در کنار برادران خود ایستاد. پول و تبلیغات عربستان و قطر و ترکیه نیز کارساز افتاد تا یکی دیگر از ورژن های حزب عدالت و توسعه ی ترکیه با ایده ئولوژی اسلام نئولیبرال و در اتحاد نوشته و نانوشته با امپریالیسم آمریکا در منطقه حاکم شود. پیروزی جریان اخوان المسلمین در انتخابات پارلمانی ناشی از همین روی کرد بود. در "انتخابات" اول (ژانویه) 70 درصد کرسی های پارلمانی مصر به تصرف دو حزب اسلامی درآمد. حزب آزادی و عدالت که مبلغ "اسلام معتدل" نئولیبرال ترکیه یی است 235 کرسی از 498 کرسی را اشغال کرد و121 کرسی نیز به حزب افراطی النور رسید.
واضح است نتیجه ی انتخاباتی که زیر تانک و توپ و سر نیزه ی ژنرال های ارتش آمریکایی برگزار شود، جز این نتواند بود. دولت‌ها و جریان های سیاسی و افراد بر مبنای منافع طبقاتی خود عمل می کنند.هیچ کس به هیچ کس سر قدرت سیاسی تعارف نمی کند.هر که سازمان یافته تر باشد در کسب قدرت سیاسی موفق تر است....

باری اولین "انتخابات آزاد و دموکراتیک" مصر زیر سایه ی ژنرال ها برگزار شد و پارلمان جدید شکل گرفت. پارلمان اخوان المسلمین هنوز از راه نرسیده همان سیاست ها و برنامه هایی را در دستور کار خود قرار داد که دولت دست نشانده ی ناتو در لیبی اتخاذ کرده بود.
یورش همه جانبه به حقوق زنان در لیبی با آزادی چند همسری نطفه بست و در مصر اخوانی ها نیز کم و بیش مشابه بود:
• تقلیل سن ازدواج دختران.
• مبارزه با پوشش ضد مذهبی.
• اجازه به مردان برای آمیزش با جسد زنان تا 6 ساعت پس از مرگ!

این همه زن ستیزی نوبر انقلابی بود که برای نان و آزادی (و به تعبیر ما سوسیالیسم) آغاز شده بود.
انتخابات ریاست جمهوری و عروج اخوان(مرسی کیست؟)
16 ماه پس از خیزش توده یی نان وآزادی و 4 ماه پس از آن که اخوان المسلمین 70 درصد کرسی های پارلمان را کسب کرد، "انتخابات" ریاست جمهوری در شرایطی" دموکراتیک"و این بار هم تحت تدابیر امنیتی، پلیسی و نظامی دولت حسنی مبارک و البته زیر سایه ی نظارت آقای جیمی کارتر و ناظران "بی‌طرف" برگزار شد. با توجه به انتخابات قبلی نتایج کم و بیش از پیش مشخص بود. پیروزی قاطع اخوان المسلمین! اما چنین نشد...
خبرگزاری رسمی مصر (منا) شامگاه جمعه (25 مه/ 5 خرداد) گزارش داد که محمد مرسی (نامزد اخوان) و احمد شفیق (آخرین نخست وزیر حکومت مبارک) به ترتیب با آرای 3/25 درصد و 9/24 درصد به دور دوم رسیده اند. حمدین صباحی – که رسانه ها از او به عنوان نامزد "چپ گرا" یاد کرده اند – بدون هرگونه تشکیلاتی و در کمال شگفتی 5/21 درصد آرای ماخوذه را به خود اختصاص داده است.
محمد مرسی حکایت همان حسن حبیبی است که در اولین انتخابات ریاست جمهوری اسلامی ایران بعد از حذف جلال الدین فارسی به رقابت با ابوالحسن بنی‌صدر وارد شد. محمد مرسی از یک منظر می تواند تداعی گر بنی‌صدر هم باشد. هر دو پیش از انقلاب در میان توده های انقلابی چهره هایی ناشناس بودند. ماجرای مرسی اما از زوایه ی دیگری هم جالب است. او زمانی به میدان آمد که نامزد اول اخوان المسلمین (خیرات شاطر) رد صلاحیت شد. بی هوده نیست که طنازان مصری با چاپ کاریکاتورهای مرسی در شمایل آدمک لاستیک میشلن به او لقب لاستیک زاپاس داده اند. در واقع اگر خیرات شاطر از فیلتر هیات نظارت می‌گذشت، نام مرسی هرگز نه در این مقاله و نه در هیچ تحلیل و خبر دیگری با این بس آمد شنیده نمی شد. همین مولفه ی ساده نشان می دهد که اخوان المسلیمن موفق شد از زمان سقوط مبارک تا انتخابات ریاست جمهوری به اعتبار شرایط خاص پیش آمده، موفقیت هایی کسب کند. این امر ناشی از وجود یک تشکیلات منسجم، متحزب و دارای سرمایه و کادرهای حرفه یی است. با این حال اقدامات ارتجاعی اخوان در چهار ماه حد فاصل انتخابات مجلس تا ریاست جمهوری به نحو قابل توجهی از آرای آنان کاست.
40 درصد آرای اخوان (70 درصد کرسی های پارلمان) در کم‌تر از 4 ماه به 26 درصد کاهش یافت. بدیهی‌ترین نتیجه ی چنین فرایندی افزایش سطح آگاهی توده های انقلابی نسبت به ماهیت ارتجاعی جریان اخوان المسلمین بود.
آقای مرسی در سال های 2002 تا 2005 (دوران مشعشع حسنی مبارک) نماینده ی مجلس بود و به عنوان رهبر حزب "آزادی و عدالت" و در واقع از پوزیسیون نظام آمریکایی مبارک در قالب هایی متفاوت به "اپوزیسیون" رسید. شعار او نعل به نعل تکرار "رنسانس اسلامی" طیب اردوغان بود. وی بارها از الگوی ترکیه ستایش کرده بود. اینک که سپهر سیاسی دولت های ترکیه و مصر و به یک مفهوم نئولیبرالیسم عدالت و توسعه یی معتدل سخت قمر در عقرب است می توان امید دار بود که این الگوی ضدکارگری که از سوی اعتدالیون وطنی نیز کپی و با حسن روحانی رونویسی شده به پایان عمر خود رسیده است. شکست محمد مرسی و بن بست اخوان المسلمین می تواند حادثه یی مثبت و مترقی فراروی جنبش های ترقی خواه منطقه باشد. یک سال پیش پیروزی اخوان در انتخابات مصر تعبیر "بهار عربی" را به "خزان عربی" و ناامیدی تاخت زد اینک اما فروپاشی دولت مصر می تواند بار دیگر امید و شادی و آزادی را در متن جنبش های نان و آزادی احیا کند.

ضمیمه(آشنایی با زمینه های ایده ئولوژیک اخوان المسلمین)

پس از پیروزی جناح محمد مرسی اخوان المسلمین گرچه در مقابل سیاست جاه طلبانه ی دولت ایران موضعی نیم بند اتخاذ کرد، اما واقعیت این است که پیوندهای سیاسی و ایده ئولوژیک محکمی آنان را به تهران متصل می کند. اخوان-المسلمین از ابتدا نیز در ایران – قبل از جمهوری اسلامی – هواخواهان سرسختی مانند سید جمال الدین اسدآبادی، محمد عبده و بعدها اقبال لاهوری، علی شریعتی و آل احمد داشته است.
پدیده ی جنبش اخوان المسلمین باید در یک چارچوب زمانی خاص مورد ارزیابی قرار گیرد و دلایل سیاسی ظهور و عروج آن بررسی و تبیین شود. ما، در این جا به نقل از کتاب "افغانستان، ظهور و سقوط بنیادگرایی" 1386، تهران: قصیده سرا [به همین قلم] نکاتی را در رابطه با اخوان المسلمین و ارتباط آن با بنیادگرایی اسلامی یادآور می شویم:
ظهور پدیده ی طالبانیسم در متن نو بنیادگرایی، می تواند مولود پدیده هایی باشد که در بررسی و بازبینی این ماجرا کم تر مورد توجه قرار گرفته است. فقدان دموکراسی مستقیم یکی از دلایل شکل-گیری جنبش های بنیادگراست. در همین باره حضور همه جانبه ی آمریکا و حمایت از دولت های غیردموکراتیک منطقه و دولت نژادپرست اسرائیل، در کنار ترکش ها و عوارض منفی جهانی شدن، به ویژه در عرصه ی اقتصاد و اعمال دکترین "نظام جهانی نو" از دیگر دلایل رشد جنبش های بنیادگرا و ظهور طالبان تلقی می شود. در واقع مقاومت های پراکنده یی که علیه حضور ناموجه آمریکا از چند دهه ی پیش با شکل-گیری جنبش اخوان المسلمین آغاز شده به پیدایش گروه های بنیادگرا و گسترش خشونت در خاورمیانه کومک کرده است.
فداکاری برای آرمان هایی مثل آزادی بیت المقدس و مبارزه ی ایده-ئولوژیک با استعمار در همین سیاست تعریف می شود. جنبش اخوان-المسلمین در دهه ی 40 و 50 میلادی به شدت درگیر این گونه کنش ها بود. این نوع عمل کرد را هر مسلمانی می تواند انجام دهد و اطلاق خشونت بر آن، چندان موجه نیست. گونه ی دیگر بنیادگرایی، خشونت علیه نظام های سیاسی لیبرال به منظور سرنگون کردن آن ها بود. این گرایش از نظر تاریخی، ریشه هایی در شبکه ی مخفی اخوان المسلمین دارد. این رویه با اندیشه های سید قطب آغاز شد. او در کتاب "معالم علی الطریق" وجود شبکه های مخفی و نیروهای پیشتاز مبارز در جهت دگرگونی "نظام جاهلی و جای گزینی نظام اسلامی" را تجویز کرده بود. از منظری دیگر، خشونت شباهت بسیاری با ترور دارد و کورکورانه انجام می شود که لزوماً بر ضد نظام یا کارگزاران سیاسی آن نیست، بل که گاهی مستقیماً علیه مردم عادی و بی گناه است. خشونت در این تلقی، فی نفسه مقدس است. مهم نیست هدف این خشونت چه کسی است بل که ذات خشونت اهمیت دارد و مقدس است. این مرحله ی جدید خشونت طلبی در میان بنیادگرایان، کاملاً جدید است و در ادوار پیش سابقه ندارد و از دهه ی 90 شروع می شود. مهاجرت جنبش های اسلامی ـ عربی به سرزمین افغانستان و آموزش هایی که در آن جا داده می شود پدیده یی به نام اعراب افغانی یا "افغان العرب" را به وجود آورد. همین گروه ها موج جدید خشونت گرایی تروریستی را آغاز کردند. با جدا شدن بن لادن از عربستان و تشکیل گروه های رادیکال و سپس رفتن آنان به افغانستان، خشونت کورکورانه شدت گرفت. ریشه ی تئوریک این موج جدید خشونت اندیشه های وهابی است که خود در تصفیه ی همه ی مخالفان مذهبی (شیعیان) و غیره گشاده دستی می کرد. از آن جا که افغانستان به پشتوانه ی حمایت آمریکا، ایران، پاکستان، عربستان و امارات سال ها کانون مبارزه با کمونیسم روسی و "کفر جهانی" بود، لذا همه ی آرمان خواهان اسلامی را به سوی خود می خواند. به علاوه بنیادگرایانی که معمولاً در کشورهای خود با محدودیت هایی مواجه بودند، از این رو به سرزمین های آزاد مهاجرت می کردند تا فعالیت های خود را بهتر سازمان دهند. به این ترتیب این گروه از دهه ی 80 به بعد، کم کم به افغانستان آمدند. این کشور هم میدان مناسبی برای جهاد علیه کفر بود و هم محیط مناسبی برای استقرار اردوگاهی آموزشی شان در حوزه های نظامی و تبلیغاتی. در واقع بازسازی تشکیلات جریانات بنیادگرا از جهان عرب به افغانستان منتقل شد. گروه هایی از اردن، الجزایر، مصر، یمن، عربستان، امارات، آسیای میانه، کشمیر،... به افغانستان رفتند و جزوه ها و نشریات زیادی منتشر کردند. مصری ها مدت ها نشریه ی "الطلیعه" را در افغانستان چاپ می کردند.»

نو بنیادگرایی
چنان که پیش تر تاکید شد، سید قطب از یک منظر بنیانگذار تئوریک جریان نو بنیادگرایی به شمار می رود. «این اندیشه که جامعه ی بشری و شکل کنونی اش، جاهلی است و حتا کشورهای اسلامی در حاکمیت طاغوت قرار دارند اساساً از جانب سید قطب (1966-1906) و ابوالاعلی مودودی عرضه شده است. بنیادگرایان مصری در دهه ی 70 تا 90 همگی پیرو سید قطب بوده اند. برخی از این ها همچون "جماعت المسلمین" یا "جماعت التکفیر و الهجره" به رهبری شکری مصطفا، جوامع کنونی را یکسره تکفیر و هجرت از چنین جامعه یی را واجب می دانند و به ترور مهم ترین رهبران این جامعه اقدام می کنند. برخی دیگر چون "سازمان-الجهاد" در مصر به رهبری عبدالسلام فرج اقدامات شدیدتری در پاک-سازی جامعه ی مصر و اجرای حدود الهی انجام داده و می دهند.
اولیویه روا، نو بنیادگرایی نو را "بازگشت پنداری به اصل" دانسته و طی مقاله ی مفصلی در لوموند دیپلماتیک، آوریل 2002 به شرح و بسط این موضوع پرداخته و ابعاد مختلف بنیادگرایی را با دولت های منطقه و نحوه ی آموزش سازمان های مدافع اسلام سیاسی، بازنموده است. بنابراین نوشته از مدارس اسلامی طالبان در جنوب افغانستان گرفته تا سایت های اسلامی شبکه ی اینترنت و تلویزیون عربستان سعودی و مساجد پر شمار حومه های پاریس و لندن، یک برداشت از اسلام که مسلمانان میانه روتر (یا سنتی تر) آن را اسلام "وهابی" می نامند، رایج است. هواداران این بینش، واژه وهابی را به کلی مردود دانسته، کاربرد واژه ی سلفیه را بر آن ترجیح می-دهند. این جریان یک جنبش همگون و قانون مند نیست بل که برداشتی از اسلام است که قرائت صوری از قرآن را برترین قرائت دانسته، حتا تاریخ جهان اسلام پس از جامعه ی آرمانی زمان پیامبر و یاران او را رد می کند.
بنیادگرایی نو می خواهد فقط شریعت را به عنوان معیار سنجش تمام رفتارهای انسانی و اجتماعی بقبولاند. بنابراین کاملاً طبیعی است که اصالت هر فرهنگی را که بخواهد در کنار یا فراتر از اصول مسلم دینی رشد کند، مردود بشمارد. هنرهای تجسمی، موسیقی، فلسفه-، ادبیات، سنن ملی، وام گیری از فرهنگ های دیگر (مانند برپایی جشن سال نو، درست کردن درخت نویل) هم که جای خود را دارد. با دانش ها نیز صرفاً رابطه یی ابزاری دارد (کامپیوتر آری، عقلانیت علمی نه). این روایت از اسلام با مسیحیت، یهودیت به شدت سر ستیز دارد. از قتل راهبان مسیحی در طیبهرین (1996) تا مخالفت با ساختن کلیسا در خاک عربستان سعودی (برخلاف پذیرش قبطی ها از سوی جنبش اخوان المسلمین یا مناسبات عاری از تنش و اختلاف پیروان سایر مذاهب با مسلمانان در ایران).
دغدغه ی نو بنیادگرایی، کشیدن خط قرمز میان دین و کفر است که این خط از درون خود جامعه ی مسلمانان عبور می کند. به این ترتیب این جریان هرگونه سازش مذهبی یا فرهنگی با فرهنگ جهانی غالب را که امروزه همان فرهنگ غرب است به باد انتقاد و نکوهش می گیرد. همه چیز در مجموعه یی از احکام حلال و حرام، حتا در جزئیات پیش پا افتاده مانند نحوه ی اصلاح ریش (طالبان افغانستان) یا ترز مسواک زدن خلاصه می شود. فتوا (تعیین میزان مشروعیت اعمال هر فرد) از استفاده ی کارت بانکی گرفته تا دادن عضو پیوندی، کار اصلی علما یا واعظان خود خوانده است.
این نو بنیادگرایی می تواند در بافت های اجتماعی و سیاسی بسیار متنوعی رشد و نمو کند. سازمانی مانند "جماعت تبلیغ" که در فرانسه به نام "ایمان و عمل" معروف است، سازمانی کاملاً غیر سیاسی و قانون گراست. ولی امامان مساجد کوچک محلی در اروپا اصرار دارند که دختران به کلاس های ورزشی نروند و از مردان مسلمان می-خواهند که با زنان دست ندهند یا به کارت تبریک سال نو پاسخ ندهند. در لندن واعظانی چون ابوحمزه و عمر بکری مدام ادیان و نحله های فکری دیگر را تکفیر می کنند و مسلمانان را به جهاد فرا می خوانند. حزب التحریر (حزب آزادی) که مقر آن در لندن است و هواداران خود را از بین جوانان مسلمان نسل دوم [مهاجرین] بر می گزیند، روشی بسیار ارتجاعی دارد: دعوت به اعلام فوری احیای دوباره ی خلافت برای تمامی مسلمانان! محکوم کردن هرگونه مشارکت در زنده گی اجتماعی و سیاسی کشورهای میزبان! اما این حزب حرفی از جهاد به میان نمی آورد و هرگز به اقدامات خشونت آمیز دست نمی زند.

بعد از تحریر
زحمت کشان مصر در آستانه ی شرایطی به غایت حساس ایستاده اند. در یک دوراهی سرنوشت ساز. یک سمت به سوی بربریت سرمایه داری از نوع لیبرال یا ایده ئولوژیک بنیادگرا و سمت دیگر به سوی سوسیالیسم. برای انتخاب راه دوم طبقه ی کارگری مصر راهی جز ادامه ی مبارزه ندارد. دل خوش کردن به سرنگونی دولت مرسی لازم اما بی گمان سخت ناکافی ست و ای بسا که تمام جان فشانی های زحمت کشان مصری را در مسلخ ارتجاع دیگری از نوع جریان پروامپریالیستی محمد البرادعی ذبح کند.
این انتخاب تاریخی نه فقط فراروی فرودستان مصر قرار گرفته است، بل که همه ی ملت های تحت ستم سرمایه داری در مطلع این دوراهی ایستاده اند. فراتر از این ها اگر قرار است حیات جهان استمرار یابد، راهی جز سوسیالیسم وجود ندارد.

آخر بازی
آن جا که صدام و مبارک و بن علی و مرسی و نتانیاهو و مالکی و علی اف و آل سعود و بن خلیفه و... قدم نهاده باشند/ گیاه از رستن، باز می ماند. چرا که اینان با یاس ها به داس سخن گفته اند. (شاملو) بی گمان آن چه در مصر می گذرد بازی آخر یک مستبد کوچک است، اما آخر بازی برای او و سایر مستبدان به گونه یی دیگر رقم خواهد خورد.

باش تا نفرین دوزخ از تو چه سازد
که مادران سیاه پوش
داغ داران زیباترین فرزندان آب و خاک
هنوز از سجاده ها
سر برنگرفته اند.




بعد از التحریر
اعتصاب عمومی کارگران در مصر – دو هفته پس از خیزش های مستمر خیابانی – آغاز شده است. کارگران کانال سوئز و کارگران بخش های دیگر به میدان مبارزه آمده اند. استمرار روند و شرایط انقلابی، به مرور نیروهای سازش کار، لیبرال، ملی و مرتجع را به سود عروج طبقه ی کارگر کنار خواهد زد. فرودستان مصری در آستانه ی دوراهی سرنوشت ایستاده اند. سوسیالیسم یا بربریت؟

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

Qhq.mm22@gmail.com

یکم. رفسنجانی و خاتمی رییس جمهور ساز شدند

اعتدال به جای عدالت سیاست جدید نخبه گان بورژوازی حاکم است.به موجب این برنامه- که با پیروزی حسن روحانی کلید خورده است- سیاست تهاجمی نئولیبرالی دوران"عدالت و مهرورزی"احمدی نژاد جای خود را به پارادایم نئولیبرالیسم عقلانی متکی به"تدبیر و امید" خواهد داد.دولت یازدهم با ترکیبی از سیاست مداران کهنه کار کارگزارانی و مشارکتی شکل خواهد گرفت و بار دیگر سر و کله ی چهرهای دولت رفسنجانی و خاتمی رونمایی خواهد شد.همه ما در آینده یی نه چندان دور با احیای سازمان برنامه و بودجه و نهادهای 18 گانه ی سرمایه سالار مواجه خواهیم شد. همه ی ما مجددا شخصیت هایی را زیارت خواهیم کرد که کلیددار اصلی و امین و وفادار صندوق بین المللی و بانک جهانی بودند. اینان دوباره تشریف می آورند تا ثابت کنند که سرمایه ی جهانی بی هوده به نئولیبرالیسم بی تدبیر و ولخرج احمدی نژاد اعتماد کرده است. ورژن جدید نئولیبرالیسم اسلامی با دکترها و مهندسانی همچون محمد باقر نوبخت(دبیر کل حزب اعتدال و توسعه و معاون اقتصادی مجمع تشخیص مصلحت نظام) محمد حسین عادلی(مدیر کل اسبق بانک مرکزی) مجید قاسمی(مدیرعامل کنونی بانک پاسارگاد و رییس کمیته ی اقتصاد کلان مجمع تشخیص)غلام رضا شافعی(رییس سازمان گسترش)یحیا آل اسحاق(وزیر بازرگانی رفسنجانی و رییس اتاق بازرگانی و صنایع استان تهران) محمد نهاوندیان(رییس اتاق بازرگانی و صنایع و معادن ایران)اکبرترکان(وزیر اسبق دفاع و راه) محمد رضا نعمت زاده؛ بیژن نامدار زنگنه،عباس آخوندی و....صورت خواهد بست. هریک ازین تیپ ها تداعی گر و نماد و نماینده ی دو دوره ی سیاه اقتصادی رفسنجانی و خاتمی هستند و در مجموع تیمی را تشکیل می دهند که برنامه ی ادغام اقتصاد ایران در اقتصاد سرمایه ی جهانی را نوشتند و پی گرفتند. این بانکداران باز می گردند تا به تعبیر حسن روحانی یارانه ها را به درستی هدفمند و تقسیم کنند،نقدینه گی را با ترفند از جیب مردم زحمت کش بربایند و به کیسه ی صاحبان سرمایه و تولید ملی بریزند،سرمایه را سودآور سازند،تولید را مقرون به صرفه فرمایند و روند مختل شده ی انباشت سرمایه را سامان بخشند.ازین منظر دولت یازدهم محصول توافق نخبه گان دو جریان تکنوکرات و بوروکرات کارگزاران و مشارکت است و بدین سان ما حق داریم که رفسنجانی و خاتمی را رییس جمهور ساز بخوانیم.

دوم.نمایش یا تجدید آرایش؟

انتخابات در ایران نه نمایش است و نه شوی تله ویریونی. برهریک ازین ها می شود چشم فروبست و با یک فشار دکمه یا پوزخندی از کنارشان گذشت.انتخابات در ایران اما چنین نیست. با هر درجه یی از تقلب و مهندسی آرا و رانت و رانش و کودتا، انتخابات در ایران پدیده یی به مراتب پیچیده تر از آنی است که اپوزیسیون ساده نگر چپ و راست مضحکه اش می خواند و فرمان به تحریم می راند.اصولا هیچ اپوزیسیونی با هر میزان توان اجتماعی برای تحریم یک مضحکه این همه بیانیه و "مقاله" و برنامه ی تله ویزیونی و اکسیون و فراخوان و مصاحبه تولید نمی کند. راست را به حال خود رها کنیم تا جانش در بیاید اما اپوزیسیون چپ به این دلیل انتخابات را تحریم می کند که گویا فرمایشی ، مهندسی شده و توام با تقلب است و حداکثر این که خود قادر به مشارکت در آن نیست.پنداری آرای مهندسی نشده و غیر تقلبی دوم خرداد 76 و 24 خرداد 92 معتبر است و در مقابل، آرای مهندسی شده ی 84 و 88 فاقد ارزش است.شباهت این مواضع با پلاتفرم بورژوازی لیبرال چندان محتاج احتجاج نیست. گیرم که چپ ما برای تسکین و دل گرمی به خود در تنهایی چنین نجوا می کند که رای به خاتمی و روحانی "نه" به حاکمیت است و معلوم نیست که این "نه به حاکمیت و ولایت فقیه" چه گونه "نه یی" است که می تواند در متن تجدید آرایش بورژوازی ایران نقش مستقیم ایفا کند؟؟ این چه گونه امتناع و "نه یی" است که به خاتمی و روحانی اجازه می دهد که پای میلیاردها دلار قرارداد فروش نفت را امضا کنند؟ با این چنین مواضعی اپوزیسیون چپ در کنار جناح های مختلف اپوزیسیون بورژوایی می ایستد و بیش از سه دهه از تحریم سخن می گوید و لفظ "فعال" را به تحریم می افزاید تا کمی با راست تفاوت داشته باشد، بدون آن که مشخص کند در پروسه ی تحریم کدام بخش از نیروهای اجتماعی را به دنبال خود کشیده است و با سیاست تحریم کدام یک از نماینده گان شناخته شده ی خود را به مشارکت در نهادهای قدرت نفرستاده است؟ واضح است که اگر چپ بخواهد تکلیفش را با این مساله روشن کند آن گاه ناتوانی اش در سازمان دهی اجتماعی روشن خواهد شد. چپ سوسیالیست که بدون حضور موثر جنبش اجتماعی طبقه ی کارگر از کم ترین اعتبار سیاسی در سپهر به چالش کشیدن قدرت سیاسی بی بهره است، دقیقا به دلیل دور ماندن از متن طبقه و فرو رفتن در بحران مناسبات قومی و قبیله یی و غیر اجتماعی شدن حتا قادر به ارائه ی تحلیل واقع بینانه از روند انتخابات نیست و چنین می پندارد که گویا هر اندازه با صدای بلندتر فریاد تحریم بکشد رادیکال تر و انقلابی تر است و وظیفه ی سیاسی خود را به انجام رسانده و وجدانش آسوده است.چپ برای تبیین مشارکت شصت هفتاد در صدی مردم در انتخابات، انفعال خود را با اصطلاحات کلیشه یی "توهم توده ها" و "نا آگاهی زحمت کشان" تسلا می دهد.این چپ می خواهد از طریق اکتیویست های اکسیونیست و روشنفکر و آگاه توهم توده ها را بشکند. توهمی که بیش از توده ها ی کارگر و زحمت کش خود دچار آن شده است. چه دراماتیک است این کشور ایران... این همه حزب وسازمان وگروه ومحفل وهسته ی "کمونیست" و روشنگر و انقلابی و رادیکال.... این همه آگاه گری و روشن گری و افشا گری... و این همه مردم کارگر"ناآگاه و بی سواد ومتوهم" که برای پیروزی حسن روحانی جشن می گیرند.....

به نظر نگارنده انتخابات در ایران- دست کم بعد از جنگ- همیشه فرصتی برای تجدید قوا و تمدید آرایش، بازسازی، جا به جایی ، ترمیم و صف آرایی جدید بورژوازی حاکم بوده است. با وجود مانسته گی های راهبردی جناح های مختلف طبقه ی حاکم چندان دور نیست اگر گفته شود که رفسنجانی 68 و خاتمی 76 و احمدی نژاد 84 و اینک روحانی 92 در راستای پاسخ به نحوه ی پانسمان شکاف های سرمایه داری ایران عروج کرده اند و البته باهوده است که جناب فرخ نگهدار نیز ذوق زده از پیروزی حسن روحانی بلافاصله در سیمای بی بی سی ظاهر می شود و ازین " موفقیت بزرگ" به عنوان حرکتی مهم به منظور ترمیم شکاف میان دولت- ملت یاد می کند.تفسیر دیگر تعبیر نگهدارعبارت است از بازسازی طبقاتی سرمایه به منظور سازمان دهی یک تعرض دیگر به اردوی کار. عجیب نیست که نگهدار این تحول را می فهمد اما این همه حزب و سازمان و تحلیل گر چپ از درک آن عاجزند!

سوم.او سرهنگ نیست!

قدیمی ترین،حرفه یی ترین و معتدل ترین پلیس سیاسی- امنیتی ایران رییس جمهوری شده است. پلیس معتدل با سابقه ی طولانی در جنگ و صلح و شورای امنیت ملی و مجمع تشخیص بر دو همکار سابق خود فایق آمده است. او توانسته یک پلیس کت و شلواری شده ی تکیه زده بر کرسی شهرداری تهران را شکست دهد.او توانسته یک همکار مصباحی – اصول گرای تکیه زده بر ریاست شورای امنیت ملی را پشت سر بگذارد. او هم از روحانیت سنتی آمده هم روحانی است و هم حسن روحانی. او برخلاف سعید جلیلی نه فقط پراید سوار نمی شود بل که از حمایت بنزسواری همچون رفسنجانی بهرمانی بهره مند است. او چنان که خود نیز مدعی است نه سرهنگ است نه بسیجی و نه عدالت محور و مهرورز! او مانند سبزها، بنفش است و از رقص و پایکوبی ونک و شمیران و تجریش و فرمانیه نیز برخوردار. او هوادار"تعامل با جهان غرب" است. جهان غرب نام سرراست امپریالیسم آمریکا و اروپا نیز هست.بر خلاف دکتر احمدی نژاد "ساده زیست و مردمی و خاکی"؛ دکتر حسن روحانی نه فقط علیه مافیای برادران لاریجانی فیلم افشاگرانه ندارد، بل که ازین درجه عقل و تدبیر و امید برخوردار هست که در نخستین ملاقات دیپلماتیک به خدمت علی لاریجانی برسد و نماینده اش را به دست بوسی نهاوندیان و اتاق بازرگانی بفرستد.او سرهنگ نیست اما می تواند به سرعت از سخن رانی 23 تیر بگذرد و به پشتوانه ی اعتدال و قابلیت حقوقی اسکاتلندی لبخندی بزند و پرچم فرمانده ی پلیس سابق تهران را پایین بکشد. دکتر روحانی، سرهنگ نیست اما می تواند با هوشمندی جک استرایی سردار قالیباف را به اتهام تدارک "حمله ی گازانبری" به کوی دانشگاه تهران مغلوب کند.دکتر حسن روحانی، سرهنگ نیست."انقلابی" و پراید سوار و بسیجی نیز نیست. برخلاف دکتر ولایتی از جنس بازاریان خیلی سنتی موتلفه نیز نیست. اما به شکل مشروط همه ی این ها هست و علاوه براین ها از قبیله ی آن دیپلومات هایی است که می تواند هزاران تی نیجر را به جشن و شادی خیابان بکشد، رای موسوی را پس بگیرد و 1+5 را به شوق آورد.دکتر روحانی سرهنگ نیست،حقوق دان است و به اعتبار آشنایی با منتسکیو و لاک و کانت می تواند مانند عبدالکریم سروش از رجحان حق بر تکلیف رساله ها بنویسد و از حق شهروندی نایینی – پوپر وام بگیرد و حقوق ده ها سردار بسیجی را پرداخت کند.او سرهنگ نیست اما برای سالیان طولانی گردان ها و هنگ ها و تیپ ها و لشکرها را فرماندهی کرده است.

پیروزی حسن روحانی می تواند یک شکست طبقاتی دیگر را به کارگران و زحمت کشان تحمیل کند. علیه خطر تعرض مجدد این جبهه ی بورژوازی باید فراخوان داد. نماینده گان پول سالار این بورژوازی از متن یک ائتلاف گسترده در حال تمدید و ترمیم آرایش طبقاتی هستند.آنان توانسته اند رقیب محافظه کار خود را از گود خارج کنند. همه علیه جریان احمدی نژاد صف بستند و او را تحت لوای پوپولیسم هو کردند. در آستانه ی حمله ی پلیس به دانشجویان آزادی خواه و برابری طلب تهران(داب) ورژن دیگری از این حمله ی ضد پوپولیستی از زبان باند امنیتی"شهروند امروز" شنیده شده بود. همان جریان بورژوایی با همان رسانه ها و همان ترفندها بار دیگر به میدان آمده است. حتا مشاور امنیتی رهبری نیز در تعرض به سیاست های هسته یی وارد عرصه شده است. دور می دانم نقد چکشی ولایتی نسبت به دیپلوماسی هسته یی گروه جلیلی- که بدنه تحتانی سپاه و بسیج را نماینده گی می کند- بدون توافق مستقیم نخبه گان بورژوازی حاکم شکل بسته باشد. به ویژه آن که ولایتی نه فقط آلترناتیو دوم رفسنجانی بوده است بل که اولویت جامعتین و موتلفه نیز بوده است.از سوی دیگر حمله ی همه جانبه یی که از سوی قالیباف و رضایی علیه احمدی نژاد و سیاست گزاری های حاکم انجام شد به یک مفهوم حاصل توافق بورژوازی پروغرب بوده است. در انتخابات یازدهم "عدالت بسیجی وار" احمدی نژاد کنار زده شد تا استمرار سیاست های مانیتاریستی بتواند خود را در قالب برنامه انقباض اقتصادی بازسازی کند.دکتر حقوق دان حسن روحانی نماینده ی شیک و پیک این توافق مانیتاریستی است.

ائتلاف بورژوازی کهنه کار

هرچند که در چارچوب نظام سیاسی حاکم ، رییس جمهوری در میدان های اصلی سیاست خارجی، هسته یی، دستورات کلان امنیتی و آزادی های مدنی و سیاسی کاره یی نیست، اما به هر حال تسخیر سنگر دولت و کنترل بخشی از یارانه ها و اسکله ها و بازار تجارت و بازرگانی و رانت های متنوع دیگر می تواند برای اصلاح طلبان معتدل معادل پیروزی سیاسی اقتصادی باشد. در بیانیه ی 26 خرداد رفسنجانی تعمق کنید که پیروزی روحانی را پیروزی علیه "کله شقی و قانون گریزی" دانسته است. رمز این پیام زمانی گشوده می شود که بدانیم برنده ی این دعوا همان جریانی است که در انتخابات 84 مغلوب تهاجم نماینده ی سپاه و بسیج شد و شکایت نزد خدا برد.در تمام این سالیان برای رفسنجانی و باند بورژوازی فربه ایران حذف جریان احمدی نژاد یک پیروزی حیثیتی است که حتا به حریم خصوصی خانواده ی او نیز سرایت کرده است. حالا دیگر کسی نمی تواند در یک برنامه ی پربیننده ی تله ویزیونی اعضای خانواده پدر خوانده را به چالش بکشد و از فساد مالی صفایی فراهانی و رشوه های شهرام جزایری به کروبی و ستاره دار کردن دانشجویان توسط وزارتخانه ی مصطفا معین و ثروت افسانه یی ناطق نوری و فرزندانش، سرمایه های کلان واعظ طبسی و محمد یزدی و سایر روحانیون افشاگری کند.احمدی نژاد این "بچه پررو" و "کله شق" سرجای خود نشسته است و تنها دو روز بعد از انتخابات به دادگاه فراخوانده شده است. بورژوازی "متعارف" ایرانی برگشته است تا بورژوازی "غیرمتعارف" را به سود یک دوره ی جدید انباشت سرمایه پس بزند.

ییام انتخاباتی پیروزی حسن روحانی شکل بندی یک ائتلاف طبقاتی کهنه کار علیه طبقه ی کارگر و سازمان دهی یک یورش جدید به معاش زحمت کشان است.این برای اولین بارنیست که مردم ناامید در غیاب یک آلترناتیو انقلابی و سوسیالیست امید خود را به طناب یک تاچریست پیوند زدند و سقوط را جشن گرفتند. آخرین بار هم نخواهد بود.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

 

به مناسبت یک مه , نئولیبرالیسم علیه اردوی کار

محمد قراگوزلو
April 30, 2013

محمد قراگوزلو : از سال ۲٠٠٨ نظام جهانی سرمایه داری وارد بحران جدیدی شده است که از جهات مختلف با بحران های سیکلیک و روتین متفاوت است و به طور مشخص به بحران ساختاری سرمایه مانسته است.

به مناسبت یک مه
نئولیبرالیسم علیه اردوی کار

محمد قراگوزلو

Qhq.mm22@gmail.com

پیش کشِ: اکبر معصوم بیگی

در آمد

از سال 2008 نظام جهانی سرمایه داری وارد بحران جدیدی شده است که از جهات مختلف با بحران های سیکلیک و روتین متفاوت است و به طور مشخص به بحران ساختاری سرمایه مانسته است.ما پیش ازین طی مقالات متعدد و یک مجلد کتاب فشرده(بحران، نقد اقتصاد سیاسی سرمایه داری نئولیبرال،1338،تهران: موسسه ی انتشارات نگاه) به ارزیابی بخشی از مختصات این بحران پرداخته ایم. همچنین در کتاب مبسوطُ"امکان فروپاشی سرمایه داری و دلایل شکست سوسیالیسم اردوگاهی"(1392،تهران : نگاه)- که امید داریم تا زمان انتشار این مقاله چاپ شده باشد- چند بحران بزرگ سرمایه داری را از دریچه ی بازخوانی نظریه ی ارزش و انباشت سرمایه ی مارکس(اضافه تولید و گرایش نزولی نرخ سود)ارزیابی کرده ایم و به تحلیل مساله ی مهم و کلیدی شوروی نیز وارد شده ایم.حال سئوال این است که با توجه به تعمیق بحران کنونی، چرا در هیچ کشور سرمایه داری اصلی و فرعی کم ترین تغییر ساختاری رخ نداده است؟منظور ما از تغییر ساختاری، تغییر حکومت ها از طریق انقلاب های کارگری و سوسیالیستی است.واضح است که تغییر دولت ها به شیوه ی انتخابی و پارلمانتاریستی(نمونه ی فرانسه: تغییر از راست میانه به "حزب سوسیالیست") حامل دست آورد ویژه یی برای کارگران و زحمت کشان نتواند بود.کما این که دیدیم و دیدید که در نتیجه ی به قدرت رسیدن حزب لیبر تونی بلر در انگلستان و حزب دموکرات کلینتون در آمریکا، سیاست های تاچریستی و ریگانیستی با همان شدت گذشته ادامه یافت.احزاب"سوسیالیست" یونان و پرتغال مانند احزاب دست راستی در متن بحران، سیاست های نئولیبرالی پیشه کردند. وقایع اتفاقیه ی تونس و مصر تا کنون از سوی جریان های ارتجاعی مصادره شده؛ چشم انداز تحولات سوریه به شدت تاریک است و در عراق و افغانستان و لیبی دولت های دست نشانده ی امپریالیستی شکل جدیدی از استبداد و فساد و هرج و مرج را حاکم کرده اند.به این ترتیب سئوال اصلی این است که اگر سوسیالیسم کارگری تنها آلترناتیو مترقی سرمایه داری است، اگر سوژه ی انقلاب سوسیالیستی طبقه ی کارگر است- که هست- و اگر یک جنبش فراگیر اجتماعی ضد سرمایه تنها با هژمونی مطلق کارگران سوسیالیست امکان پیروزی دارد و.... پس اصلی ترین سئوال این است که طبقه ی کارگر کجاست؟ و چرا در تحولات اجتماعی پیش گفته و مشابه و در اوج بحران اقتصادی قادر به نقش آفرینی تاریخی خود نیست؟

تردیدی نیست که هیچ درجه یی از بحران تعمیق یافته ی سرمایه داری به خودی خود به یک بحران سیاسی و شکل بندی شرایط انقلابی شیفت نخواهد شد.حتا پوزیتیویست های انترناسیونال دوم و نویسنده گان برنامه ی ارفورت نیز به حدی از مبارزه ی طبقاتی به عنوان میانجی سقوط سرمایه داری و درگیری انقلاب سوسیالیستی چشم داشتند. همه می دانند که متعاقب تشدید بحران 2008 و اتخاذ سیاست های اولترا نئولیبرالی ریاضتی؛ کارگران به صور گوناگون ِتظاهرات خیابانی و اعتصاب به چهره ی شکننده ی سرمایه پنجه کشیده اند. واضح است که این درجه از دخالت گری نمی تواند ضعیف ترین دولت های فرعی سرمایه داری را ساقط کند.طبقه ی کارگر به عنوان تنها سوژه ی انقلاب سوسیالیستی، برای جمع کردن بساط شیوه ی تولید سرمایه داری ناگزیر است به شکل طبقه یی برای خود(چنان که مارکس در کتاب "فقر فلسفه" فرموله کرده است) متشکل شود و با اهرم حزب سیاسی کارگری از قدرت بورژوازی خلع ید سیاسی کند. در این مجال به سئوال مطروحه ی درآمد پاسخ خواهیم داد. به اجمال. و به شیوه یی مجمل از اسباب غیاب طبقه ی کارگر در متن جنبش های اجتماعی سخن خواهیم گفت.

چند عامل کلی در سطح جهانی

الف. بی­تردید شکست کمونیسم بورژوایی شوروی – که به ناحق از دهه­ی 30 به بعد ذیل سایه­ ی سوسیالیسم لم داده بود- یکی از دلایل اصلی عقب­ نشینی طبقه­ ی کارگر در جنبش­های اجتماعی به شمار می ­رود. به نظر ما از یک ­سو پیروزی سیاسی انقلاب اکتبر - به عنوان بزرگ­ ترین پیروزی کارگران – تئوری­های پوزیتیویستی و بلانکیستی و خودسازماندهی انتظارگرایانه و اکونومیستی را به هم ریخت و یک قطب قدرت­ مند انترناسیونالیستی به منظور پیش ­روی طبقه­ی کارگر سایر کشورها به وجود آورد و از سوی دیگر با اعتلای جریانات رویزیونیستی متکی به ناسیونالیسم صنعت ­گرا و سپس تثبیت راه رشد غیر سرمایه­داری؛ رژیمی خشن، غیر کارگری، غیر دموکراتیک، دیوان­­سالار و مبتنی بر نظام سرمایه ­داری دولتی شکل گرفت و دست آوردهای سیاسی انقلاب اکتبر را به باد داد.. کمونیسم بورژوایی شوروی در تمام سال­ های حاکمیت خود بر کل اردوگاه نه فقط طبقه­ ی کارگر و سوسیالیسم کارگری را به عقب راند، بل­ که پس از فروپاشی نیز این فرصت­ طلایی را به سرمایه­ داری بازار آزاد و تئوریسین­های نئولیبرال تقدیم کرد که شلتاق زنان سقوط شوروی را به شاخی زیر چشم سوسیالیسم تبدیل کنند و در منقبت پیروزی لیبرال دموکراسی و "پایان تاریخ" ارجوزه سر بدهند. بیست و سه سال پس از فروپاشی دیوار برلین طبقه­ی کارگر هنوز از تعرض بورژوازی نئولیبرال کمر راست نکرده است.

ب. یکی دیگر از دلایل غیبت طبقه­ی کارگر در جنبش­های اجتماعی معاصر، حاکمیت مطلق هارترین نحله­ ی ایده­ئولوژیک سرمایه­ داری (نئولیبرالیسم) در سی و چند سال گذشته بوده است. نئولیبرالیسم در این چهار دهه­ ی نکبت ­بار سلطه­ ی خود(از کودتای 11سپتامبر در شیلی تا کنون) ضمن تهاجم گسترده به اتحادیه­ ها و سندیکاهای کارگری به ترز شومی توانست طبقه­ی کارگر را به انسان­های اتمیزه تجزیه کند و مزورانه حقوق فرد (اندیویدوآلیسم) را تحت عنوان پر طمطراق "حقوق بشر" به جای حقوق انسان­های آزاد و برابر جا بزند. کارگزاران تاچریسم ـ ریگانیسم با طرح دفاع از حقوق فردی عملاً معیار نیازهای شرافتمندانه­ ی انسانی را با خط­ کش بازار و انباشت سرمایه و کسب سود و ارزش اضافی فزون­ تر سنجیدند و هویت انسانی را به کالا تبدیل کردند. (همان از خودبیگانه­گی مورد نظر مارکس). بدین ترتیب رقابت و انگیزه­ ی فردی به جای تشکل، هم پوشانی و جامعه ­گرایی نشست و ضربات مهلکی به پیکر طبقه­ی کارگر و زحمت­ کشان وارد کرد.

پ. در کنار ضربه­های سختی که کمونیسم بورژوایی اردوگاهی (شوروی) و سرمایه­داری نئولیبرال به طبقه­ی کارگر جهانی وارد کردند؛ جریانات، گرایشات و دولت­های دیگر( فاشیست ها از این سو و سوسیال دموکرات ها از آن سو) نیز به صور گوناگون سوسیالیسم کارگری را هر چه بیش ­تر به انحطاط کشیدند:

ü سقوط سوسیالیسم خرده ­بورژوایی ـ دهقانی و شتاب­ گیری سرسام­آور و بی­ نظیر "حزب کمونیست چین" به سوی تشکیل یک طبقه­ی بورژوازی میلیتانت و حاکمیت عنان گسیخته­ی کثیف ­ترین نوع سرمایه­داری دولتی و فاجعه­آمیزترین شکل برده­ گی مزدی.

ü سمت­ گیری چپ پوپولیستی به طرف لیبرالیسم متعین در سوسیال دموکراسی راست.

ü شکل­بندی چپ میلیتانت غیر کارگری در کشورهای تحت سلطه­ ی امپریالیسم.

ü ظهور چپ نو با انواع نحله­های چپ دانشجویی، چپ لیبرال و چپ رفرمیست.

ü عروج تروتسکیسم به ویژه در اروپای غربی در کنار پیدایش اروکمونیسم، سوسیالیسم بازار، سوسیالیسم عرفانی، پسامارکسیسم، هترودوکسیسم و مارکسیسم فلوکسودوکس وغیره.( در زمینه ی مارکسیسم فلوکسودوکس بنگرید به ترجمان مقاله یی از استفن تامینو توسط مسعود امیدی مندرج در مهرگان 13)

ü شیفت ریل مبارزه­ ی طبقاتی کارگران به سمت و سوی اعتراضات صرفاً رفرمیستی و تریدیونیونیستی و دنباله­ روی از سوسیال دموکراسی و جناح­های به اصطلاح چپ بورژوازی حاکم.

ü رواج لیبرالیسم لیبرتر به شیوه­های گوناگون از جمله: پروپاگاند تبلیغات تجاری و رسانه­ یی، اعطای بخشی از سود به عرصه­ ی قدرت خرید توده­ها؛ تولید انبوه و مصرف فله­ یی...در تمام این مدت لیبرالیسم لیبرتر کوشید (و تا حدودی هم موفق شد) که نه فقط خود را هم­ تراز سوسیالیسم جا بزند، بل­ که توانست با ایجاد اغتشاش نظری و عملی در صفوف کارگران، و ترویج بازارِ اشتیاق دست خود را از "سوسیالیسم غیر مدرن" بالاتر بگیرد. لیبرالیسم لیبرتر از حفره­های ناشی از غیبت سوسیالیسم کارگری و حاکمیت بازار نهایت استفاده را برد تا در فرصتی استثنایی هم از نیروی کار (ارزش اضافی) کسب سود کند و هم از فروش کالا به سود بیش­ تر دست یابد و دوره­ ی جدیدی از انباشت سرمایه را عملیاتی کند. در واقع لیبرالیسم لیبرتر در مبارزه­ ی طبقاتی خود به ضد کارگران دوگانه­ گی تولید و مصرف را نیز به استخدام هدف واحدی درآورد. این سود دوگانه وحشیانه­ ترین نوع تروریسم اقتصادی علیه فرودستان را تداعی می­ کند.

ü تجزیه­ی سوسیالیسم کارگری مارکس در چارچوب انواع و اقسام ایده­ ئولوژی­های رویزیونیستی دیگر – از جمله مکتب فرانکفورت – که از یک طرف طبقه­ی کارگر را پس می­زدند و از طرف دیگر با طرح مولفه­هایی همچون "سپهر عمومی" تضاد اصلی جامعه­ی سرمایه­داری (کار ـ سرمایه) را پشت گوش می­انداختند و مسوولیت حل منازعات اجتماعی را به دوش طبقه­ی متوسط می­گزاردند. از یک منظر نظریه­ی مولتی تود یا انبوه خلق تونی نگری و مایکل هارت، مثلاً در مُقام برآیند سرمایه­ داری معاصر می­ کوشد در فاصله­ ی میان خود انگیخته­ گی صرف و سازمان یافتن توسط حزب پیش­ رو، جاسازی شود. در تمام این سال ها سوسیالیسم دست راستی کسانی چون ژیژک و بوردیو و پاول اسمیت و پوستون و آدورنو و مشابه مانند همه ی پسامارکسیست و نئورویزیونیست ها کوشید تا تولید ثروت را ناشی از دانش و ذهن بشر جا بزند و نیروی کار را به عنوان عامل اصلی تولید ثروت به حاشیه براند.این سوسیالیست های پست مدرن چنین جار زده اند که تضاد کار – سرمایه با انواع و اقسام "تضاد"های دیگر همچون جنسی، قومی، فرهنگی،هویتی، میان بافتی و زیستی ترکیب شده است. تحلیل های فله یی "چپ" جدا مانده از طبقه نسبت به یک تحرک سندیکایی در ماه های گذشته (بهمن و اسفند 1391) و متهم کردن فعالان کارگری و سوسیالیست به "مردسالاری" و " زن ستیزی" و دخالت ژاژ گونه و بیمار وار در حریم شخصی و خصوصی افراد به جای تحلیل های سیاسی و جدی و کارگری و ورود انواع و اقسام برداشت های جنسی و سکسی از یک واکنش سندیکایی(شرکت واحد تهران و حومه) همه گی موید نفوذ "سوسیالیسم" پست مدرن به لایه های "چپ" حاشیه یی ایران نیز هست. وقتی که جنسیت و ستم به جای نیروی کار و استثمار می نشیند، در نتیجه پستان و واژن برهنه ی زنان نیز به سلاح و البته "دانش" مبارزه ی طبقاتی تبدیل می شود. از نظر پست مدرن های "غوغا سالار" مخالفان این نوع "مبارزه" ی سکسی جماعتی "آخوند" و چپ سنتی و ملی – مذهبی هستند. پست مدرن های وطنی هنوز در مورد وسایل مشابه مبارزه ی طبقاتی در مردان خاموش هستند!

ü هدف سوسیالیسم پست مدرن تحمل پذیر کردن سرمایه داری یا تعدیل آن، مهار آنارشی بازار، کنترل تولید و توزیع و انسانی سازی سرمایه است. سوسیالیسم پست مدرن طرف دار سرمایه داری شاد و سکولار است و از برابری فرهنگی در عین نابرابری اقتصادی دفاع می کند.

عوامل داخلی

واضح است تک­ تک مقولات پیش­گفته به اندازه­ی وزن خود و نقشی که در یارگیری از جنبش­های اجتماعی معاصر به عهده گرفته­اند، در عقب راندن طبقه­ ی کارگر و ممانعت از شکل­ بندی یک جنبش اجتماعی فراگیر سوسیالیستی سهیم بوده­اند.

طی دهه­ های گذشته، سوسیالیسم خلقی ایران در مقابل "بورژوازی کمپرادور" (پهلوی ها) به حمایت از "بورژوازی ملی" خود ساخته (مصدق و نهضت آزادی) برخاسته است. این چپ پوپولیست - مانند کمونیسم بورژوایی استالینی - تحقق سوسیالیسم را تا حد انکشاف سرمایه­داری (دولتی) و رشد و شکوفایی صنعت­ ملی تقلیل داده است! چپ "جهان سومی" - با تئوری بی بنیاد سه جهان مائو خلط نشود - از طریق آویختن به تمایلات استقلال­ خواهی؛ ضد "امپریالیستی" از نوع جنگ سردی؛ ضد انحصاراتی؛ آته­ائیسم؛ مدرنیسم؛ سکولاریسم؛ ناسیونالیسم دموکراتیک پارلمانتاریستی و رفرمیسم بورژوایی، تا آن­ جا که توانسته­، موی دماغ عروج جنبش کارگری شده است. چپ خلقی ما – که حالا دیگر به ورطه ­ی لیبرالیسم افتاده – هرگز در نیافته که سهم بی­بدیل مارکس در متن اعتلای نظری و عملی جنبش سوسیالیستی، در فرایند ایجاد ارتباط مادی میان تحقق سوسیالیسم و مبارزه­ی اجتماعی طبقه ­ی کارگر بوده است.

ائتلاف بازار و مالکیت دولتی (بازار + برنامه؛ اقتصاد پول سالار + فونکسیون دولت) و در نتیجه­ کالایی شدن نیروی کار؛ جابه­جایی نقد جامعه­ ی سرمایه­ داری با تمکین به انواع رفرمیسم فرمال، پوزیتیویسم انترناسیونالیسم دوم، حاشیه­ یی نشان دادن تضاد کار ـ سرمایه و برجسته­ سازی ستم های هویتی، مذهبی، قومی، سنت ـ مدرنیته، ترساندن کارگران از تجربه­ ی شکست شوروی، چین، آلبانی، یوگوسلاوی، در کنار انحلال ماتریالیسم پراتیک در حزب و سازمان سیاسی حرفه­ یی جدا از طبقه­ ی کارگر و... عمده کردنِ آگاهی طبقاتی از نوع لوکاچی ( گلدمن مزاروش مارکوزه فروم)، همه و همه می­تواند به عنوان آسیب­ شناسی چپ ایران و جهان مورد بحث قرار گیرد.


یورش جهانی نئولیبرالیسم

حاکمیت جهانی نئولیبرالیسم طی چهار دهه­ ی گذشته با ادعای حل مشکلات پیچیده­ ی اقتصاد مالی دولت­ها مبتنی بر پارادایمی ایده­ئوژیک بوده است. نئولیبرالیسم در بدو ظهور خود (کودتای آگوستین پینوشه در شیلی) از سوی طبقه­ ی بورژوازی حاکم و نخبه­ گان تجاری و مالی تولید و تئوریزه شد. نئولیبرالیسم برنامه­ ی از پیش طراحی شده­ ی سرمایه­داری زنجیر گسسته یی بود که در ماجرای به قدرت رسیدن تاچر و ریگان ایفای نقش کرده بودند. در آمریکا پروژه ی نئولیبرالیسم با بن­بست ریچارد نیکسون و طی "سناریوی شهر نیویوریک" از سوی رونالد ریگان آغاز شد.

(در این باره بنگرید به کتاب های:

هاروی. دیوید (1386) نئولیبرالیسم، تاریخچه­ی مختصر، برگردان: محمود عبداله­زاده، تهران: اختران

قراگوزلو. محمد (1388) بحران، نقد اقتصاد سیاسی نئولیبرال، تهران: موسسه­ی انتشارات نگاه)

قربانیان اصلی نئولیبرال ­سازی زیرساخت­های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در غرب - و سپس در چین و روسیه - طبقه­ی کارگر و مهاجران قومی بودند که یا روانه­ ی حاشیه­ی شهرها شدند و یا در کام آتش افروزی­های نژادپرستی سوختند و در روسپی­ خانه­های دهکده­ ی جهانی مک لوهان و نلسون مک کال گم و گور شدند. در آمریکا حزب جمهوری­ خواه به رهبری ریگان، در انگلستان محافظه­کاران به رهبری تاچر، در روسیه حزب تزارهای جدید به زعامت یلتسین و در چین "حزب کمونیست" به سردمداری دنگ شیائو پینگ، در متن گرایش­های به شدت ضد دموکراتیک خود بسیاری از گروه­های ملی و مذهبی را جذب کردند. اتحاد حزب جمهوری­ خواه آمریکا با "اکثریت پرهیزکار" و گروه­های فرهنگی - طبقاتی نژادپرست( امثال تی­پارتی­ها و کارگران سفید پوست) نمونه­ی بارزی از یک اتحاد شوم طبقاتی بود.

ریگان به عنوان بزرگ­ ترین مجری ایده­ ئولوژی نئولیبرالیسم و احیای قدرت طبقاتی بورژوازی در نخستین گام خود اتحادیه­های کارگری را به زانو در آورد. تحریک اتحادیه­های کارگران کنترل هوایی به اعتصاب و سپس زهرچشم گرفتن ازآنان (1981) گام اول بود. در ادامه؛ فعالیت­های صنعتی از نواحی شمال شرقی و شمال مرکزی - که اتحادیه­­گرا بودند - به ایالات جنوبی فاقد اتحادیه­های کارگری منتقل شد. به موازات این طرح­ها، انواع و اقسام تبلیغات مدیایی و دانشگاهی به استخدام تبلیغ و ترویج نئولیبرالیسم درآمدند. از وال­استریت ژورنال تا استنفورد و هاروارد، جامعه­شناسان پاچه­ ورمالیده­ یی را خریدند که یک صدا و تمام وقت برای دولت نئولیبرال و نهادهای حامل آن (صندوق بین­المللی و بانک جهانی و سازمان ملل متحد) موعظه می­خواندند. در مدتی کوتاه مواضع و نظریه­های در اقلیت مانده­ی مکتب وین ـ شیکاگو به تابوها و آیه­های مقدس تبدیل شد.

این آیه­ های زمینی چنان انکار ناپذیر بودند که حتا دموکرات­ها و لیبرهایی مانند کلینتون و تونی­بلر نیز با زمزمه­ ی آن عشای ربانی خواندند و یک­ شنبه­های مقدس پیش از خزیدن به بسترغسل کردند!

شرح اقدامات تاچر در این مجال نمی­گنجد اما به اجمال به همین مجمل بسنده می­کنم که "بانوی آهنین" برای تضعیف قدرت اتحادیه­های کارگری درهای صنایع بریتانیا را به سوی رقابت عنان­ گسیخته گشود. طی کم­ تر از دو سال صنعت فولاد شفیلد، کشتی­ سازی گلاسکو و صنعت خودروسازی محلی به خاک سیاه نشستند. شرکت­های ژاپنی وارد جولانگاه بریتانیا شدند. این شرکت­ها فقط و فقط کارگران غیر اتحادیه ­یی را استخدام می ­کردند. در نتیجه ی­ دستمزدهای نازل (ارزان­سازی نیروی کار) طبقه­ ی کارگر انگستان به تدریج به نیروی مطیع تبدیل شد. بودجه­ ی شوراهای شهری کاهش یافت. افزایش مالیات سرانه - به جای مالیات بر مستغلات - قدرت شوراها را ضعیف کرد. خصوصی­سازی در صنایع هوا ـ فضا، مخابرات، خطوط هواپیمایی، فولاد، برق، گاز، نفت، زغال، آب، حمل­ونقل اتوبوس رانی و راه آهن با قیمت نازل به چیزی شبیه "بخشیدن نقره­های خانواده­ گی" تشبیه شد.

بله! بحران عمیق انباشت سرمایه در دهه­ی 1970 حکم به زوال دولت رفاه و عروج نئولیبرالیسم داده بود. کالایی شدن و دور ریزی نیروی کار و سوق دادن کارگران به سوی روسپی­ گری، قاچاق مواد مخدر و کار ارزان به هر شکل چنان بلایی به سر طبقه­ی کارگر آورد" که هنوز، از چشم­ها، خونابه روان است." (شاملو)

یورش نئولیبرالیسم وطنی

سال 1368 - پایان جنگ - زمانی برای سرمستی نئولیبرالیسم ایران است. میدان بازی علی­القاعده باید مکانی استراتژیک باشد. کجا؟ همان جایی که در انقلاب بهمن 57 کارگرانش تیر خلاص را بر شقیقه­ ی دستگاه پهلوی دوم زدند و به "رهبر سرسخت" مشهور شدند. (کارگر نفت ما – رهبر سر سخت ما)

الف. سابقه­ی جنبش اتحایه­یی ایران

واضح است که کارگران نفت به طور اتفاقی وارد میدان انقلاب 57 نشده بودند. این کارگران از زمان جنگ جهانی اول تحت تاثیر نخستین انقلاب پیروزمند کارگری (انقلاب اکتبر 1917 شوروی) به سوی تشکیل اتحادیه­ های کارگری گام برداشتند. جنبش کارگری ایران که در متن جنبش مشروطه به تدریج در قالب ایجاد اولین اتحادیه­ ی کارگری در چاپ­ خانه­ ی کوچکی واقع در خیابان ناصریه­ ی تهران شکل بسته بود؛ پس از پیروزی مشروطه­ خواهان در سال 1289 به سمت ایجاد اتحادیه­ ی سراسری کارگران صنعت چاپ حرکت کرد و یک سال بعد اعتصاب موفقی را سازمان داد. در نتیجه­ ی این اعتصاب قرارداد دست­ جمعی تنظیم شده از سوی کارگران میان آنان و کارفرما منعقد گردید. تجربه­ ی شکل­ بندی و پیروزی اتحادیه به سرعت در میان کارگران تسری یافت و در مدت کوتاهی اتحادیه­ های کارگران نانوایی­ ها (خبازان)، کارگران دست­ بافی­ها، پست و تلگراف و تلفن و کفاشی­ها یکی پس از دیگری تاسیس شد. در سال 1920 شورای اتحادیه­ های تهران شکل گرفت و وظیقه­ ی رهبری اتحادیه­های کارگری را پذیرفت. از هر اتحادیه­ سه تا پنج نفر در این شورا عضو بودند. جنبش کارگری ایران با وجود بورژوازی نوکیسه­ی حاکم - که به گمان من همیشه یکی از چند بورژوازی کَپَک زده­ی همه­ی جهان بوده و هست - همچنان به پیش رفت و در سال 1922 ده سندیکا با ده هزار عضو کارگری (20 درصد کارگران تهران) را تحت پوشش درآورد. الگوی تهران به سرعت به شهرهای دیگر رفت. در تبریز اتحادیه­ یی از کارگران ذیل عنوان "حزب کارگران" شکل بسته بود (1920). در اواخر سال 1921 این سازمان 3000 نفر عضو داشت. در انزلی کارگران بنادر نه فقط اتحادیه­ تشکیل دادند بل­ که در سال 1921 دست به اعتصاب زدند. اعتصاب معلمین تهران در ژانویه­ی 1922 به یک تحرک سیاسی علیه دولت وقت تبدیل شد و 21 روز طول کشید و جمع­ قابل توجهی از دانش آموزان را نیز به میدان آورد. در نوامبر 1921 سازمان­دهی کارگران صنعت نفت به یک اولویت برای فعالان اتحادیه­ یی تبدیل شد. (ر.ک سطان­زاده، پیشین صص:110-107)

انقلاب اکتبر تاثیر سازنده و بالنده ی خود را بر جنبش نو پای کارگری ایران نهاده بود... همین جا اضافه کنم که اگر انقلاب اکتبر از اواسط دهه ی 30 به بی راهه نمی رفت و به عروج رویزیونیسم و بورژوازی جدید روسیه نمی انجامید ای بسا اوضاع سیاسی ایران و منطقه به کلی دگرگون می شد.

ب. اعتصاب کارگران نفت

پس از انقراض قاجاریه، بورژوازی عقب مانده­ ی ایران به تاسی از سیاست­ گزاری­های امپریالیسم انگلستان به توسعه­ ی صنایع نفت، راه­ آهن، ریسنده­ گی و بافنده­ گی، کبریت­ سازی، چرم بافی، و غیره دست زد. به یک مفهوم انکشاف سرمایه­ داری ایران در ابتدای قرن گذشته به تمامی ناشی از فرایند صدور سرمایه­ ی امپریالیستی بود. در این میان رضاشاه و طبقه­ ی حامی او حداکثر یک مجری مطیع و تمام عیار برای اجرای سیاست­ها و تامین منافع امپریالیسم برتر (انگلستان) بودند. از سوی دیگر ظهور صنایع و انکشاف سرمایه­ داری ایران به تجمع و تمرکز کارخانه­ها و بروز جنبش کارگری نیز یاری رساند. در سال 1306 اتحادیه­ ی کارگران جنوب کشور با 30 هزار عضو شکل بست. دو سال بعد، در حدود 2000 هزار کارگر یک مه را در باغی بیرون از شهر جشن گرفتند و سخن­ رانان به خیره سری­­های دولت استبدادی حمله کردند. روز 14 اردی­بهشت ماه همین سال (1308) بیش از ده هزار کارگر نفت در آبادان اعتصابی عظیم را سازمان دادند. در مدتی کوتاه و به سبب پیوستن توده­ها شمار اعتصابیون به بیش از بیست هزار نفر رسید. 82 سال پیش مطالبات کارگران نفت بدین قرار بود:

ü 15 درصد افزایش دستمزد.

ü به رسمیت شناختن اتحادیه­ها از سوی دولت.

ü تعطیل رسمی یک مه.

ü دو جانبه­ گرایی (مشارکت نماینده­ی مستقل کارگران در اخذ تصمیم­های کارگری با حضور کارفرما).

ü تجدیدنظر در امتیاز شرکت نفت ایران ـ انگلیس و برقراری حداقل سه لیره­ی انگلستان در دستمزد ماهانه.

ü تهیه مسکن برای همه­ی کارگران.

ü اعطای مرخصی سالانه.

ü برخورداری از نماینده­ی مستقل در هیات مدیره.

ü برابری دستمزد همه کارگران اعم از ایرانی و خارجی.

اعتصاب با یورش پلیس شکست خورد و پس از سه روز جدال دویست کارگر دست ­گیر و سیصد نفر اخراج شدند.

با وجود این شکست کارگران نفت اتحاد و قدرت خود را به دولت و حامیان امپریالیست­­ اش نشان دادند و به صورت سیاه دیکتاتوری پنجه کشیدند. سال بعد پانصد نفر از کارگران نساجی وطن اصفهان و هشتصد کارگر راه­آهن در مازندران با تکرار همان درخواست­ها اعتصاب دیگری را سازمان دادند تا نشان دهند که حافظه ­ی تاریخی جنبش کارگری حافظه ­یی مانا و پاک نشدنی است و تاهل، پیر یا بازنشسته شدن کارگران، آن را پاک نمی ­کند.

پ. بر کارگران نفت چه رفته است؟

فی­الجمله این­ جا می­خواهم بگویم در حال حاضر:

- اگر طبقه­ی کارگر ایران متشکل و سازمان یافته نیست...

- اگر طبقه­ی کارگر ایران از طبقه­ یی در خود به طبقه­ یی برای خود درنیامده است...

- اگر" گناهی" از بابت عدم حضور منسجم و متشکل طبقه­ ی کارگر در میدان مبارزه­ ی طبقاتی ثبت شده است...

- اگر کارگر ایرانی به عنصری اتمیزه تبدیل شده است...

و... مقصر اصلی و فرعی فعالان کارگری و عناصر پیش­ رو چپ سوسیالیست نیستند. در این میان اگر گناه­ کاری وجود داشته باشد - که قطعاً موجود هست - علاوه بر عوامل پیش گفته تمام انگشتان یک متهم را نشانه می­روند:

نئولیبرالیسم وطنی.

نئولیبرالیسمی که با دولت "سردار سازنده­گی" عروج کرده و در دولت "دموکراتیزاسیون توسعه ­ی سیاسی" شکل بسته و در متن دولت "اقتدارگرای" نهم و دهم جای گرفته است. در ادامه به تبیین این فرایند اشاره خواهم کرد.

مهم­ترین خصلت مشترک دولت­های فعلی و قبلی در ارزان­ سازی نیروی کار قابل تعریف است. چنین روندی با وام­های کلان و توصیه­های" داهیانه­ی" صندوق بین­المللی به دولت "توسعه­ی اقتصادی" رفسنجانی آغاز شده است. قرار بود - و کم و بیش چنین نیز شد - که کارگران بارزترین بخش صنعت تولیدی ایران (کارگران نفت) در متن یک استحاله­ ی درون طبقاتی جای بگیرند و به نحوی هوش­ مندانه و بی­ آن که وظایف عملی ­شان دچار تغییر ماهوی شود به شکل صوری از کارگر به کارکن تبدیل شوند. این هدف در بسته­ بندی احکام اداری ظاهر شد. در قراردادهای جدید استخدامی اگرچه کارگران به عنوان کارکن ارتقای شغلی یافته بودند، اما از کم ­ترین تسهیلات جدید شغلی بهره­مند نبودند. سهل است کارگرانی که به این استثمار ایده­ئولوژیک تمکین نکردند از چرخه­ی کار بیرون ماندند و بازخرید و بازنشسته یا اخراج شدند. کارگرانی که با یک ورقه­ی کاغذ کارگزینی به اصطلاح کارکن (یا کارمند) به ارتقای مقام رسیده بودند، در عین حال از بدیهی ­ترین حقوق جهان شمول طبقه­ی کارگر (حق تشکل به صورت اتحادیه یا سندیکا و حق اعتصاب با یا بی­مزد) نیز محروم گردیدند! شگفت آن­ که همین کارگران تمکین کرده هم بعد از یک دوره­ی­ کوتاه دو ساله­ ی به اصطلاح کارمند شده، تحت فشارهای مالی شدید به سرنوشت هم طبقه­ یی­های معترض خود مبتلا شدند. اخراج. بازخرید یا بازنشسته­ گی زودرس.

به این ترتیب وزارت نفت که از "شر" کارگر سرسخت تا حدودی خلاص شده بود، انعقاد قراردادهای موسوم به پیمان­کاری را به متن پروژه­ی اتمیزه­ سازی نئولیبرالی کارگران الصاق کرد. کارگران اخراجی ناچار جذب مرحله­ ی جدید استثمار شدند. طرح­های مناقصه ­یی با فراخوان پیمان­ کاران به منظور مشارکت در سرمایه­ گذاری­های نفتی به اجرا درآمد. پیمان­کاران برنده­ ی مناقصه - که تا دی­روز کارگر بودند - ضمن دریافت مبالغ مشخصی وام از دولت سازنده­گی، قراردادهایی را با شرکت نفت امضا کردند که کارگران بازخرید یا بی­کار شده­ را تحت کنترل در می­آورد. چنین روی­ کردی به مثابه­ ی واگذاری کلیه­ ی امور کارگران - اعم از دستمزد، بیمه، ایمنی محیط کار، مرخصی، مسکن، ساعت کار و سایر امور رفاهی و شغلی - به کارفرمایان جدید بود. بدیهی ­ترین هدف این سیاست پیچیده­ ی نئولیبرالی،گریز وزارت نفت از مسوولیت­های قانونی و اجتماعی خود در قبال کارگران شاغل و بی­کار بود. هم­زمان با گسترش فعالیت صنعت نفت و گاز - که پس از جنگ وارد دوران "سازنده ­گی" شده بود - کارفرمایان پیمان­ کار به سوی استخدام نیروهای متخصصی روی آوردند که پایه­ ی آنان را همان کارگران زود بازنشسته یا بازخرید و اخراجی دی­ روز تشکیل می­داد. قراردادهای موقت و پیمانی مهم­ترین شاخص استثمار نیروی کار است که ریشه­اش در همین زمین شکل بسته است. به موجب این قراردادها کارگران حداکثر به مدت 6 ماه تا یک سال به استخدام در می­آیند و به دلیل ناامنی شغلی و ترس از بی­کاری تا حدود زیادی از جریان مبارزه­ی طبقاتی کنار می­روند. در نخستین سال عروج نئولیبرالیسم ایرانی (دولت سردار سازنده­ گی) به سال 1369 دومین تبصره­ی ماده­ی هفتم قانون کار با این صراحت هول­ ناک به قراردادهای موقت و پیمانی جنبه­ ی قانونی و حقوقی بخشید:

«در کارهایی که طبیعت آن­ها جنبه­ی مستمر دارد، در صورتی که مدتی در قرارداد ذکر نشود، قرارداد دایمی تلقی خواهد شد.»

چراغ سبز به پیمان­کاران نشان داده شد. این تبصره دست کارفرما را باز کرد تا در کارهایی که "طبیعت آن­ها جنبه­ی مستمر دارد" – و به طور واضح کارهای مربوط به نفت و گاز و پتروشیمی - قراردادهای موقت و مدت ­دار منعقد کند و به عبارت روشن­ تر بنا به میل و اراده­ی خود دست به اخراج و تعدیل نیروی کار بزند.

بنا به برخی آمارهای نیمه رسمی بیش از 80 درصد کارگران صنعت نفت ایران را کارگران پیمانی و قرارداد موقت تشکیل می­دهند و نگفته پیداست با این حجم عظیم مادی از تزلزل و ناامنی شغلی، سازمان­یابی و ایجاد تشکل در این صنعت استراتژیک چه قدر دشوار است.

واضح است که موقتی شدن قرارداد کار از یک­سو دست کارفرما را برای اخراج باز می­گزارد و به تبع آن مستقیماً به ارزان سازی نیروی کار، تعرض به معیشت کارگران، گروگان ­گیری شغلی و هراس از هر آینه امکان بی­ کار شدن دامن می­زند و از سوی دیگر کارگران را در شرایط دشواری قرار می­دهد که اضطراب ناشی از اخراج، امکان همبسته­ گی و اتحاد و اعتراض در قالب متشکل شدن و سازمان یافتن را به کم­ترین حد ممکن تقلیل می­دهد.

در این زمینه بنگرید به مطالعه و تحقیق جامع و بسیار مفید محمد مالجو تحت عنوان "اقتصاد سیاسی نیروی کار صنعت نفت در ایران پس از جنگ". تحقیقات و مقالات دوست عزیز ما محمد مالجو در مورد پیش گفته با وجود درجه یی از اختلاط طبقاتی و توهم پوپولیستی و دموکراتیک به نقش آفرینی خرده بورژوازی و بخشی از "اپوزیسیون" شبه کینزی ایران؛ همیشه محل توجه و تامل بوده است.


نئولیبرالیسم وطنی در متن چنین پروسه­ یی کارگر نفت (همان رهبر سرسخت انقلاب 57) را اتمیزه کرد. تجربه­ ی موفق دولت سازنده­ گی با عروج دولت "دموکراتیزاسیون و توسعه­ ی سیاسی" محمد خاتمی به سایر بخش­های تولیدی تعمیم یافت. تا آن­جا که در حال حاضر اعتراض به قراردادهای موقت و پیمان­کاری­ها به یکی از خواست­های فوری جنبش کارگر ایران تبدیل شده است. و قابل تاکید این­ که قراردادهای موقت از بخش­های تولید صنعتی عبور کرده و کارگران و کارکنان قسمت­های مختلف خدماتی اعم از پرستاران و معلمان غیره را نیز در برگرفته است! یکی از شاهدان حی و حاضر این مدعا شخص نگارنده­­ ی این سطور است که پس از سال­ها قرارداد موقت (یک ساله) با دانشگاه و متعاقب اخراج از کار نه بیمه­یی دارد، و نه حق بازنشسته­ گی!

"حقوق بشر" علیه حقوق طبقه­ی کارگر

واضح است که سوسیالیست ها با حقوق بشری که مرزهای مالکیت خصوص را شکسته باشد و برابری حفوقی و جنسی و هویتی انسان ها را تا حد برابری اقتصادی و سیاسی ارتقا داده باشد توافق نظری دارند. اما مساله این است که بیانیه­ ی حقوق بشر – که در زمان خود از ظرفیت­های نسبتاً مترقی برخوردار بوده است – حالا همچون چماقی در دستان سرمایه­ داری ابزار تحمیق و تعرض به فرودستان شده است. در چنین بیانیه­ یی البته مفهوم بشر با محمد بوعزیزی تونسی و با آن کارگر زن سنندجی - که به خاطر شرکت در روز یک مه شلاق خورد، کم­ترین سنخیتی ندارد. در متن حقوق بشر لیبرالی بشر یعنی خانم­های خوش تیپی از جنس رکسانا صابری و کلوتید رایس که می­توانند تا حد یک ابزار فشار دیپلماتیک ایفای نقش کنند. زمانی هم که این بشر از اعضای طبقه­ ی کارگر است، فقط در صورت منفرد شدن و قابلیت استثمار بیش ­تر و خطر کم­ تر و تعلق ایده ئولوژیک به اردوگاه بورژوازی معنا می پذیرد.

به همین سبب نیز نئولیبرالیسم در این سه دهه­ ی نکبت بار سلطه­ ی خود ضمن تهاجم گسترده به تشکل­های مستقل کارگری به ترز شومی ­توانست طبقه­ی کارگر را به انسان­های اتمیزه تجزیه کند. در این پروسه­ی محاسبه شده­ حقوق فرد تحت عنوان پرطمطراق و حاق "حقوق بشر" به جای حقوق انسان­های آزاد و برابر جا زده شد. در منطق حقوق بشر سرمایه­ داری همه­ی انسان­ها از جمله بیل گیتس و رفسنجانی و فلان گرسنه­ ی دارفوری نه فقط یک رای دارند (برابر؟!) بل که وقتی به فروشگاه مک دونالد می­رسند آزادند به هر میزان که می­خواهند بخورند و بیاشامند. فقط هنگام عبور از دروازه­ ی "صندوق" حجم و میزان اعتبار مالی فرد زنگ خطر مونتاریسم را به صدا در می­آورد. بدین­ سان کارگزاران نئولیبرالیسم با طرح دفاع از حقوق فرد عملاً معیار نیازهای شرافت­مندانه­ی انسانی را با خط­کش بازار و انباشت سرمایه و سود و ارزش اضافی سنجیدند و هویت انسانی را به کالا تبدیل کردند. در نتیجه رقابت و انگیزه­ی فردی به جای تشکل، هم­پوشانی و جامعه­گرایی نشست و علاوه بر ضربه­ های بیرونی پلیس، سازمان­های کارگری را از درون دچار فروپاشی کرد. نئولیبرالیسم کار را از چارچوب فعالیتی داوطلبانه، خلاق، پویا و مولد به حالت شغل در چارچوب ابزاری برای تامین نیازهای مادی مبدل کرد و اهداف دست نامریی آدام اسمیتی را با استخدام آموزه­های ضد کارگری مکتب وین ـ شیکاگو (هایک + فریدمن) به بازار آزاد فرستاد.

ماجرا اما جنبه­های دیگر هم دارد که برای تعریف آن از سوراخ کلید به ایران می­نگریم.

تشکل ستیزی نئولیبرالیسم

در تاریخ سرمایه­ داری، دولت­های نئولیبرال خشن ­ترین و ضد دموکراتیک ­ترین دولت­ها بوده­اند. کافی­ست در رفتارهای آدام خواران پینوشه و تاچر و ریگان و بوش و یلتسین و دنگ شیائو پینگ و پوتین و هم­پالکی­های­ تامل کنید تا به عرض ام برسید.باری علاوه بر تمام خصلت­هایی که برای دولت نئولیبرال گفته­ایم اضافه می­کنیم که یک دولت نئولیبرال واقعی برای کاهش تورم و حفظ توازن مالی خود به چند اقدام مشخص دست می­زند:

I. تقلیل مخارج عمومی ( سیاست تعدیل ساختاری = حذف سوبسیدها = ریاضت اقتصادی)

II. افزایش نرخ بهره­ی سرمایه.

III. خصو­صی­سازی، مقررات­زدایی و مونتاریسم....

IV. بازار کار متغیر، ارزان­سازی نیروی کار، بی­کارسازی ....

در افزوده: در تاریخ 3/6/1389 حمید حاجی عبدالوهاب (معاون وزیر کار) در گفت­وگو با خبرگزاری مهر از حذف روزمزدی و جای­گزینی آن با کارمزدی سخن ­گفت و تاکید کرد: «نظام روزمزدی به کار مزدی و پرداخت دستمزد به افراد بر اساس میزان کار تغییر خواهد کرد.» او با تشریح برنامه­ریزی دولت در جهت کاهش حضور فیزیکی کارگران؟!! گفت: «تغییر نظام روزمزدی و همچنین عدم اعتقاد به 8 ساعت کار روزانه در اسلام نیز سفارش شده است.»

(http://www.mehrnews.com/Faynewdetait.aspx?NewID=1152502)

مقایسه کنید این تجویز قانونی را با توصیه­های بانک جهانی در خصوص استخدام کارگران)

V. ممانعت قهرآمیز از فعالیت اتحادیه­ها و سندیکاها و مجامع کارگری....

به یک مفهوم تشکل ستیزی دولت نئولیبرال - به ویژه - در ارتباط با دو خصلت عمیقاً ضد دموکراتیک آن و موارد مطروحه در دو بند چهار و پنج پیش گفته قابل پی­ گیری است. هر چند کاهش خدمات عمومی دولت که به فقر فزون­ تر فرودستان می­انجامد خود عین خشونت است اما شکل سیاسی و عریان چنین خشونتی در رفتارهای ضد جمع­گرایانه­ی سرمایه­داری - و در این­جا ایده­ئولوژی نئولیبرالیسم - مد نظر است. واضح است که برای ایجاد تشکل کارگری پیش و بیش از هر عنصری وجود دموکراسی ضروری است و دقیقاً به همین دلیل نیز دیکتاتوری و استبداد سیاسی مهم­ ترین مانع شکل ­بندی هرگونه تشکل از جمله تشکل کارگری مستقل از دولت است.

به لحاظ تاریخی این ادعا بی ­محکمه نیز اثبات پذیر است. شکاف در صفوف دولت­های مستبد و یا تضعیف و فروپاشی قدرت سرکوب ­گر دولت هموار فرصت مناسبی برای ایجاد تشکل­های کارگری بوده است. به همین سبب نیز چنان که پیش تر گفتیم، نخستین تشکل­های کارگری در ایران همزمان با جنبش دموکراتیک مشروطه ­خواهی شکل بست و درعین حال اولین حمله به تشکل­های کارگری در جریان کودتای امپریالیستی - انگلیسی سید ضیا - رضاخان صورت گرفت. به همین منوال و به محض سقوط رضاشاه و ایجاد ضعف و شکاف در دولت پهلوی (جنگ جهانی، تبعید رضاشاه، انتقال دولت و حوادث سال­های 1320 به بعد) تا کودتای امپریالیستی ـ آمریکایی 28 مرداد امکان ظهور تشکل­های کارگری تحقق مادی یافت. در نتیجه ریشه­ی موضوع کاملاً در حوزه­ی مناقشات و تحولات سیاسی جریان دارد. چنان­ که دانسته است بلافاصله پس از پیروزی کودتا و سقوط دولت مصدق، در جریان یک سلسله یورش­ سازمان یافته ­ی پلیسی، کلیه ­ی فعالیت­های سیاسی اجتماعی از جمله تلاش جنبش کارگری نیز به تلاشی کشیده شد. این پروسه­ ی منقطع یک بار دیگر در جریان انقلاب بهمن 57 و سقوط شاه در قالب تشکیل شوراهای کارگری مستقل ظاهر شد و جنبش کارگری ایران را وارد دوران تازه­ یی کرد. و بازهم بر مبنای استدلال پیش نوشته پس از سال 60 تشکل­های شورایی زیر ضرب دولت جدید متلاشی شد و جای خود را به خانه­ ی کارگر داد.

بنابراین کسانی که نادانسته میان آزادی و دموکراسی و سوسیالیسم یک گزینه­ی انتخابی قرار می­دهند عملاً جهل مرکب خود را به رخ مبانی اولیه ­ی مندرج در جزوه­های کلاس دوم ابتدایی علوم اجتماعی می­ کشند. فهم این نکته که گذار به سوی سوسیالیسم به هر شکل نیازمند انباشت رفرم از پایین، باز شدن فضای سیاسی و تحقق دموکراسی است و در این میان وجود اتحادیه­های کارگری رادیکال به تسریع این گذار یاری می­ رساند نباید چندان دشوار باشد. مضاف به این­که چنین فرض مسلمی به مفهوم نادیده گرفتن ضرورت بی­چون و چرای هژمونی طبقه ­ی کارگر در متن هر جنبش ترقی­خواه نبوده و با هیچ استناجی تضاد همیشه جاری در جامعه­ی سرمایه­ داری (کار ـ سرمایه) را با تضادهای ساخته­ گی (سنت ـ مدرنتیه) جا به جا نمی­کند. به این ترتیب ایجاد تشکل - حتا سندیکا با فعالیت صرفاً اقتصادی و رفرمیستی - نیازمند دموکراسی و فضای باز سیاسی است. در نتیجه طبقه­ ی کارگر برای ایجاد تشکل­ و کسب هر درجه­یی از مطالبات اقتصادی وارد مبارزه­ یی می­شود که پیروزی در آن می­تواند به همان میزان به دموکراتیزه شدن فضای سیاسی کومک کند. این جریان دوسویه (دموکراسی حداکثری و مستقیم به سوی سوسیالیسم) که به تعمیق مبارزه­ی طبقاتی سمت و سو می­بخشد در متن خود می­تواند فراتر از یک تمرین مبارزاتی و عبور از فعالیتی سندیکالیستی، طبقه ­ی کارگر را در مسیر شکل ­بندی خروج از طبقه­ی در خود و عروج به مرحله­ی طبقه ­یی برای خود قرار دهد و در کنار مولفه­ های ضروری دیگری تنها آلترناتیو واقعاً رهایی ­بخش جامعه­ ی سرمایه­داری را وارد میدان کند. اینک می­توان گفت که میان فعالیت و مبارزه­ی اقتصادی ـ سیاسی مرز مشخص وجود ندارد و این تعبیر مارکس که "اقتصاد عین سیاست است" برخاسته از ترجمان روند مبارزه ­ی طبقاتی است. دقیقاً بر پایه ی همین تحلیل است که انقلاب­ های آفریقای شمالی و خاورمیانه عنوان معنادار "نان ـ آزادی" را بر پرچم خود حک کرده­اند.


غیبت طبقه ی کارگر در جنبش سبز

کارگران به صورت طبقه در جنبش سبز شرکت نکردند. بی شک همین مولفه سبب شده است که رهبران آن جنبش به سوی نیرو و طبقه ی اصلی جامعه توجه کنند. انتشار "کلمه ی کارگری" و پخش برنامه های رادیویی هم چون "کارنامه" کارگری از رادیو فردا موید توجه اپوزیسیون بورژوایی به نقش تعیین کننده ی طبقه ی کارگر در منازعات اجتماعی است. با وجود تئوری پردازی های نامربوطی که طبقه ی کارگر را از لحاظ کمی در اقلیت قرار می دهد و به نقش تعیین کننده تکنولوژی و دانش در تغییر مناسبات اجتماعی وارد می شود؛ واقعیت این است که با وجود هر درجه یی از انکشاف سرمایه داری و هر میزان پیش رفت فن آوری و تا زمان حاکمیت مناسبات اجتماعی سرمایه داری کماکان تنها عنصر نهایی تغییر ساختاری جهان، طبقه ی کارگر است. چندان بی هوده نیست که اولترا راست ترین جناح حاشیه یی اپوزیسیون بورژوایی ایران (جریان منحط امیر حسین جهانشاهی و موج سبز) برای جلب و جذب فعالین سندیکایی سرمایه گذاری می کند. و بسیار با هوده است که وزارت خارجه ی امپریالیسم آمریکا ( و نهادی ضد دموکراتیک و به شدت امنیتی همچون "ان یی دی") با سازمان دهی سولیداریتی سنتر برای نفوذ در جنبش کارگری و به فساد کشیدن آن دست به سرمایه گذاری های هنگفت می زند.(در همین زمینه بنگرید به ترجمانی از بابک پاکزاد در شماره ی 14 مهرگان) باری در ارتباط با دلایل غیبت طبقه ی کارگر در جنبش سبز و به طور کلی در متن تحولات اجتماعی دو دهه ی گذشته ی ایران به چند نکته می توان اشاره کرد:

1. فقدان تشکل. این موضوع چندان محتاج احتجاج نیست که پتانسیل کارگر در متن حرکت فردی تا حد یک بقال سقوط می­کند. کارگران در دسته­ های صنفی (سندیکالیستی) و جریانات اتحادیه­ یی (تریدیونیونیستی) نیز به توان واقعی خود برای کسب مطالبات ماکرو دست نمی­یابند. نیازهای میکرو - مانند افزایش دستمزد، لغو قراردادهای موقت و البته دریافت حقوق­های چند ماه معوقه - در جای خود مبارزات ویژه ­یی می­ طلبد و در صورتی که به درجه­ یی از رفاه اقتصادی منجر شود، بی ­گمان مفید و ضروری است. حتا برای احقاق این مطالبات حداقلی نیز کارگران ناگزیراز ایجاد تشکل مستقل و مبارزه­ی دو فاکتو هستند. موقعیت ممتاز کارگران در نظام سرمایه­ داری آنان را در مرحله­ یی حساس میان مرگ و زنده ­گی قرار داده است. کارگران برخلاف فلان کارگردان یا بازی­ گر سینما، خواننده، ژورنالیست، استاد دانشگاه و غیره نمی­توانند در تقابل با دولت به بهمان کشور کوچ کنند و با دریافت جایزه از جشنواره­ ی کذا و اجرای کنسرت و تدریس در پرینستون و برکلی و سیراکیوز و تحلیل و تفسیر سطحی خبر برای فلان شبکه­ ی تلویزیونی، امرار معاش کنند. وضع وخیم کارگران مهاجر اظهر من الشمس است. نمونه را کارگران افغانی در ایران یا کارگران ایرانی در کشورهای سرمایه­ داری پیش­ رفته. در کنار این عوامل، نکته­ی مهم دیگر فقر و خطر بی­ کاری است. همه­ می­دانند که تنها حربه­ی موثر مبارزه­ی کارگران اعتصاب است. اما دعوت به اعتصاب عمومی بدون پیش شرط­ ها و بسترهای لازم اگر فراخوانی جنایت ­کارانه نباشد، بی­تردید اقدامی جنون­آمیز و آوانتوریستی است. به این ترتیب بی­نتیجه بودن مبارزه­ی فردی و محفلی و ضرورت بی ­تخفیف مبارزه­ی طبقاتی بر اهمیت ایجاد تشکل­های مستقل و منسجم و به هم پیوسته­ ی کارگری و امر مهم سازمان یابی تاکید می­کند. فقط با وجود تشکل و سازمان است که احتمال بی ­کاری و فقر روز­افزون به میزان قدرت و انسجام تشکل­ها کاهش می­یابد. به رسمیت شناخته نشدن حق ایجاد تشکل­ های مستقل و برخورد امنیتی دولت با چند تشکل دست و پا شکسته­ ی موجود از یک­ سو به تشتت صفوف کارگران دامن زده و ایشان را آسیب ­پذیر کرده است و از سوی دیگر مانع حضور مفید و موثر ایشان در کش­ مکش­های سیاسی شده است. بی­شک آزادی سیاسی با توجیهات پیش­ گفته برای طبقه­ی کارگر از اهمیت حیاتی برخوردار است. به این مفهوم یک طرفِ سمپاتی کارگران به هرجنبش دموکراتیکی در همین بستر نهفته است و طرف دیگر آن (غیبت طبقه) در تشتت تشکیلاتی قابل ارزیابی است. بی­اعتنایی "خیزش سبز" به این مطالبات ابتدایی، دقیقاً مبنای اطلاق ارتجاعی بودن این خیزش در تحلیل­های نگارنده است. در مجموع باید گفت - و پذیرفت - که حضور کارگران در فعالیت سیاسی به مثابه­ ی استمرار جامد مبارزه­ی اقتصادی نیست. اما فهم این مهم نیز چندان دشوار نیست که کارگران بدون تشکل و سازمان­ یابی نمی­توانند حتا به قلمرو مطالبات اقتصادی دست یابند و به شکل طبقه در عرصه­ی مبارزه­ ی سیاسی مشارکت جویند . به همین دلیل است که جریانات راست سوسیال دموکراسی در کشورهای سرمایه­ داری پیشرفته می­ کوشند فعالیت کارگران را حداکثر به حوزه­ی مبارزات سندیکالیستی و تریدیونیونیستی و رفرمیستی تقلیل دهند. و در یک حرکت مرموز و موذیانه، ضمن همکاری با دولت­ها، جنبش کارگری را مهار کنند.

2. دلیل دیگر غیبت طبقه­ی کارگر در جنبش سبز، حضور هژمونیک سیاسی اصلاح ­طلبان و کل جبهه ­ی لیبرالیسم ایرانی­ و سرکوب و تار و مار کردن سوسیالیست ها از دهه ی 60 تا کنون است. همه می دانند که بخش عمده یی از اصلاح طلبان به "اپوزیسیون" رانده از مقامات امنیتی و سیاسی اقتصادی ممتاز حاکمیت در سه دهه ی گذشته و به خصوص در دهه ی شصت و دوران تعدیل اقتصادی و دموکراتیزاسیون سیاسی بوده اند و نقش بسیار مهمی در سرکوب سوسیالیست ها و تحکیم موقعیت اجتماعی خود ایفا کرده اند. در حال حاضر نیز این جبهه­ ی گسترده به ترز واضحی از سوی مدیای جهان سرمایه­ داری حمایت می­شوند. در پاسخ به دوستانی که ما را در وسوسه­ ی انتخاب میان روزولت و هیتلر(دموکراسی امپریایستی و دیکتاتوری حاکم) قرار می­دهند - ضمن ارجاع به فصل "کینزیسم مرده است" از کتاب "بحران" به همین قلم – یادآور می­شوم قدر مسلم این است که طبقه­ ی کارگر نمی­تواند به بهانه­ ی مبارزه­ ی با توتالیتاریسم دست به اتحاد با امپریالیسم و مراکز برساخته ی سرمایه داری و جناح­های مختلف بورژوازی لیبرال - حتا جناح چپ بورژوازی – بزند. نگفته پیداست که در مقابل چنین پرسشی راهکار ما همیشه تلاش برای ایجاد صف مستقل کارگری و سوسیالیستی بوده است؛ مضاف به این که موفقیت نسبی روزولت و نیودیل نیز ناشی از جنگ جهانی دوم بود. موفقیتی که در نهایت با یک بحران سیکلیک و این بار البته ساختاری به فاجعه­ی نئولیبرالیسم (عروج تاچریسم ـ ریگانیسم) انجامید.

از سوی دیگر حضور بدون پلاتفرم خرده­بورژوازی – با آن گستره­ی پاندولیستی مطالبات سیاسی اقتصادی­اش - نمی­تواند برای کارگران غیر متشکل راه­ گشای مشارکت موثر و مستقل در خیزش سبز و جنبش های اجتماعی مشابه باشد. بخش قابل توجهی از این خرده­بورژوازی معترض با جمع­آوری گشت ارشاد - چنان­که آقایان موسوی و کروبی آن را سرلوحه­ی تبلیغاتی خود ساخته بودند – به خانه­ می­رود، اما برای طبقه­ ی کارگر مساله­ ی اصلی نابرابری­ ست. نابرابری در تمام سطوح. در واقع تکیه بر این مولفه که جنبشی در کار است؛ که شعارهای مثلاً "خوب"، "رادیکال" و "دموکراتیک" می­دهد، دلیل قانع کننده­ یی برای دعوت به حضور بی ­مرز کارگران نیست. قصدم قیاس نیست اما جنبش اتحادیه­ یی کارگران کشتی­ سازی لهستان به رهبری لخ والسا به پشتوانه ی واتیکان و نفوذ امپریالیسم به عروج یک دولت دست راستی انجامید. جنبش ناراضیان چک واسلواکی به رهبری واتسلاو هاول- که برای جدایی از کمونیسم بورژوایی شوروی و کسب دموکراسی شکل گرفته بود- از سوی سرمایه­داری غرب هدایت می­شد. جنبش­هایی که در حال حاضر در تبت (دالایی لاما)، تایلند، برمه، سین­ کیانگ، افغانستان و سوریه (القاعده) جریان دارند؛ نمونه­های بارزی از جنبش­های اعتراضی با ماهیت عمیقاً ارتجاعی هستند که اگرچه در مواردی (به جز طالبان) مطالبات ظاهراً دموکراتیک دارند و با خشن ­ترین دیکتاتوری­های نظامی درگیر شده­اند، اما واضح است که به دنبال ادغام در نظام سرمایه­ داری جهانی هستند.جنبش ارتجاعی اخوان المسلمین در تونس و مصر نمونه ی بارز این تحولات است. موضوع توان­مندی جنبش­های فاشیستی در عرصه­ی بسیج اجتماعی فعلاً بماند.

3. توازن طبقاتی. دلیل دیگر عدم حضور کارگران به شکل طبقه در جنبش سال 1388 به عدم توازن قوا باز می­گردد. علاوه بر فقدان تشکل و حاکمیت ذهنیت بورژوایی لیبرالی بر بخش­های غالب "خیزش سبز" واقعیت کنکرت این است که قطب بندی سیاسی حاکم بر جامعه و قطب نمای ارزیابی صف­بندی­های موجود، به سود طبقه­ی کارگر نیست. به یک مفهوم و با اگر و مگر فراوان - چنان­که مارکس نیز در "فقر فلسفه" آب بندی کرده - ممکن است کارگران در شرایط بغرنج اقتصادی سیاسی ایران امروز طبقه­یی در برابر سرمایه باشند، اما هنوز به طبقه­یی برای خود طبقه­ تبدیل نشده­اند.

مراجع:

سلطان­زاده. آ (بی­ تا) اسناد تاریخی جنبش کارگری، سوسیال دموکراسی و کمونیستی ایران، آثار سلطان­ زاده، تهران، انتشارات علم: مجلد چهارم.

قراگوزلو. محمد(1392)امکان فروپاشی سرمایه داری و دلایل شکست سوسیالیسم اردوگاهی، تهران: موسسه ی انتشاراتی نگاه.

قراگوزلو. محمد (1388) بحران، نقد اقتصاد سیاسی نئولیبرال، تهران: موسسه­ ی انتشارات نگاه.

هاروی. دیوید (1386) تاریخچه ­ی مختصر نئولیبرالیسم، برگردان: منوچهر عبداله­ زاده، تهران: اختران.